روایت تاریـخی از شکل گـیری شرکـت مـلی حـفـاری ایران
دی ۱۷, ۱۳۹۶
کارکردهای سه گانه “پیوست فناوری” در قراردادهای نفتی
دی ۱۷, ۱۳۹۶

۶۵ سال فوران

از زمان فوران اولین چاه نفتی ایران در نفت سفید در سال ۱۳۳۰ بیش از ۶۵ سال می گذرد. در این مدت تعداد ۲۶ مورد فوران چاه حین عملیات حفاری به ثبت رسیده است که ۱۱ مورد آن در زمان حضور خارجی ها در صنعت نفت کشور و۱۵ مورد آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی رخ داده است. میانگین ۰٫۴ فوران در هر سال برای عملکرد صنعت حفاری کشور تا قبل از سال ۵۷ ومیانگین ۰٫۳۸۴ مورد فوران در هرسال برای سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی نشان می دهد که علیرغم خروجی کارشناسان حفاری خارجی از کشور، تعداد فوران چاهها حین حفاری افزایش چندانی نداشته است.   

همه این فوران ها بجز دو مورد  منجر به آتش سوزی و از بین رفتن دکل حفاری شد. اولین مورد  فوران چاه البرز -۱ در منطقه نفتی البرز قم در سال ۱۳۳۵ بود که به عنوان  بزرگترین فوران نفتی  دنیا(فوران روزانه ۱۰۰ هزار بشکه نفت ) در کتاب رکوردهای گینتس ثبت شده است و پس از هدایت جریان نفت و تغییر مسیر به گودال آتش،  توسط تیم مهار برای جلوگیری از آلودگی منطقه آتش زده شد و دومی فوران گاز از چاه شماره ۲۰  میدان دریایی  ابوذر در سال ۸۸ بود که بطور معجزه آسایی منجر به آتش سوزی نشد. در بقیه فوران ها در کمترین زمان، فوران منجر به آتش سوزی شده و خسارت های مالی و جانی فراوانی به بار آورده است. هرچند تاکنون در خصوص میزان خسارت های وارد شده به صنعت نفت کشور ناشی از فوران چاهها گزارش دقیقی منتشر نشده است اما محاسبه هزینه دکل هایی که در این حوادث بطور کامل از بین رفته اند و یا هزینه روزانه دکل هایی که برای کنترل فوران در موقعیت فوران مستقر شده اند و هزینه نفت وگازی که در مدت زمان فوران تا کنترل آن سوخته می شود ما را  به رقم چند ده میلیارد دلار خواهد رساند. بطوری که فقط در جریان فوران چاه شماره ۵ البرز قم طبق براورد انجام شده بیش از ۵ میلیون بشکه نفت از چاه فوران کرده است که یا به بیایان ریخته شده و یا در گودال سوخته شده است.

 تمامی فوران ها حین عملیات حفاری بدلیل خطای انسانی و یا مسائل پیش آمده حین عملیات و یا عملکرد  نامناسب تجهیزات ایمنی چاهها اتفاق افتاده است و تنها در چاه ۲۳ کنگان رانش زمین باعث پارگی لوله جداری چاه و نشت گاز به سطح زمین شده است. این جدای از چاههایی است که توسط نیروهای مخرب در زمان جنگ تحمیلی برخی از چاههای خشکی کشور را به اتش کشیدند.

مطابق آمار موجود تنها یک مورد فوران چاه در میادین نفت وگاز دریایی کشور در بهمن ماه سال ۸۸ در میدان نفتی ابوذر اتفاق افتاده و بقیه فوران های رخ داده در چاههای میادین خشکی بوده است. هرچند که در زمان جنگ تحمیلی چاههای دریایی میدان نوروز مورد حمله نیروهای عراقی قرار گرفت و به اتش کشیده شد و سکوهای نفتی سلمان، رسالت و رشادت نیز توسط نیروهای امریکایی بمباران شد اما انچه که از آن به عنوان فوران چاهها حین عملیات حفاری یا تعمیر نام برده می شود تنها در میدان نفتی ابوذر رخ داده است.

به دلیل عدم ثبت اطلاعات کامل این قبیل حوادث ، در بسیاری موارد اطلاعات دقیقی از نحوه روی دادن حادثه و جزئیات نحوه کنترل فوران چاهها در دست نیست اما در تمامی موارد مطابق روش های موجود در دنیا برای کنترل فوران چاهها یا از سطح اقدام به مهار فوران و آتش سوزی شده است (TOP KILL ) و یا با حفاری یک یا چند چاه انحرافی (RELIEFE WELL ) و دسترسی به منبع فوران چاهها اقدام به کشتن چاه و مهار فوران شده است.(BOTTOM KILL ). آمار نشان می دهد تعداد ۴ حلقه چاه بروش حفذ چاه انحرافی در زمان قبل از انقلاب اسلامی مهار شده است که اولین مهار بدین روش در سال ۱۳۴۳ بر روی چاه پازنان ۴۶ بوده است. پس از پیروزی انقلاب نیز چهار مورد مهار چاه با همین روش انجام شده است که آخرین آن مهار چاه ۱۴۷ میدان رگ سفید در آذر ماه سال جاری بود.

بررسی ها نشان می دهد که جزئیات فوران برخی چاهها و نیز تاریخچه مهار فوران های رخ داده  در صنعت نفت کشور در دو کتاب گردآوری شده است. یکی با نام ” اصول مهندسی وعملیات کنترل فوران‌ومهار چاه های نفت وگاز” توسط مهندس حیدر بهمنی مدیر عامل سابق شرکت ملی حفاری ایران و دیگری  تحت عنوان “اطفاء حریق چاههای نفت وگاز” توسط مهندس فرزاد قربانی از مدیران شرکت ملی حفاری. اما آنچه  در ادامه خواهید خواند بررسی سه مورد فوران چاههاست که از منظر خاصی در مورد انها مطلب نوشته شده است.

البرز-۵ : بزرگترین فوران درتاریخ صنعت نفت جهان

 

در سحرگاه چهار م شهریور سال ۱۳۳۵ حین عملیات حفاری در عمق ۲۶۶۷ متری چاه البرز یک به نفت رسید و با صدای مهیب انفجار نفت از چاه فوران کرد. حفار مستقر بر روی دکل همزمان با فوران اقدام به خاموش کردن کلیه موتورها و تجهیزات برقی نمود و همین عامل مانع از اتش گرفتن دکل حفاری شد.

جزئیات فوران این چاه در بیانیه رئیس شرکت ملی نفت ایران که همان روز منتشر شد چنین بیان شده است:” پس از شش سال عملیات مقدماتی و اکتشافی  و حفر چند چاه آزمایشی در ناحیه البرز، چاه شماره ۵ در عمق ۲۶۶۷ متری به طبقه نفت خیز نفت برخورد نمود. ناگهان نفت با فشار غیر منتظره ای بیشتر از ۷۰۰ اتمسفرو میزان تخمین حداقل ۸۰ ۸زار بشکه نفت در روز و حدود ۷ میلیون مترمکعب گاز در روز بنای فوران گذاشت. شدت این فوران به حدی است ارتفاع جهش آن از سر چاه در حدود ۱۰۰ متر می باشد.”

به نوشته نشریه  محلی استوار قم که آن سال ها بصورت هفتگی منتشر می شده است، تا شعاع شش کیلومتر از چاه نفت منطقه نظامی اعلام شده و بیش از سیصد سرباز اعزامی از تهران کنترل تردد در محوطه چاه را بر عهده گرفته بودند. راه اصلی ارتباطی قم به تهران ک هاز فاصله یک کیلومتری چاه مذکور عبور می کرده مسدود شده و راه شوسه جدیدی برای تردد اتومبیل ها ساخته می شود. هم چنین بدستور وزیر راه، خط راه آهن جنوب کشور نیز پس از این فوران در فاصله ۶ کیلومتری چاه تغییر مسیر می دهد.  همه این تمهیدات برای جلوگیری از ایجاد جرقه تا شعاع شش کیلومتری چاه که نفت فورانی پراکنده می شده است اعمال شده است.

بر اساس گزارش های منتشر شده دراین نشریه برای کنترل چاه فردی بنام کینلی از کشور آمریکا در موقعیت چاه مستقر می شود و در اولین مرحله دکل حفاری موجود بر روی چاه برداشته می شود سپس یک شیر هفت تنی که از مسجد سلیمان به قم منتقل شده است بر روی دهانه چاه نصب شده و مسیر جریان چاه بصورت افقی می شود و بصورت هدایت شده در کانال هایی که در نظر گرفته شده بوده بسوی گودال آتش جریان داده می شود.  در مرحله سوم جریان چاه به منظور کاهش میزان الودگی محیط آتش زده می شود.

روز دوشنبه ۲۸ آبان سال ۱۳۳۵ پس از ۸۲ روز فوران بدون اینکه عملیات خاصی از سوی تیم مهار کننده منجر به خاموشی چاه شود پس از فوران مقدار زیادی آب نمک از چاه شعله های آتش خاموش شده و فوران چاه قطع می گردد. در گزارشات علت قطع فوران  ریزش چاه در ناحیه مخزنی ذکر می شود.   

چاه ابوذر ۲۰ اولین فوران دریایی کشور

درسیزدهمین روز بهمن ماه سال ۸۸ حین حفاری چاه A-11-20 در سکوی AB میدان نفتی ابوذر، بطور غیر منتظره ای ورود گاز به چاه گزارش شد. اولین اقدام هدایت گاز به مسیر مشعل پیشنهاد گردید که بدلیل H2S بالای گاز میدان ابوذرو نزدیکی به سکوی اصلی و مسکونی ابوذر پیامدهایش قابل پیش بینی نبود. بستن رمز فورانگیرها با هدف تزریق گل حفاری برای کشتن چاه برنامه بعدی بود که پس از انجام این کار و تزریق گل حفاری نشت گاز از بستر دریا مشاهده گردید. فوران گاز از بستر دریا تا ارتفاع ۱۵ متری از سطح دریا نیز گزارش شد. بدلیل وجود گاز سمی H2S و احتمال آتش سوزی تمامی چاههای این سکو از سرویس خارج شد و عملیات برای پیدا کردن منبع گاز آغاز شد. بررسی های کمیته بحران شرکت فلات قاره که در عملیات مهار تیم های شرکت ملی حفاری و مناطق نفت خیز جنوب و پیرا حفاری آنها را یاری می کردند، سرانجام پس از ۴۰ روز منبع گاز ورودی به این چاه را مشخص کرد. گاز جمع شده در اطراف این چاه از چاه شماره A-11-14 نشات گرفته بود که چندی پیش بدلیل مشکلات عملیاتی و عدم امکان تکمیل عملیات حفاری ، با نصب چندین پلاگ سیمانی متروکه شده بود. بدلیل عملکرد نامناسب یکی از این پلاگ های سیمانی گاز به پشت لوله جداری چاه مذکور نفوذ کرده بود و با ایجاد یک کانال به اطراف چاه A-11-20  رسیده بود که پس از رسیدن مته حفاری به نقطه تجمع گاز وارد چاه شده بود و منجر به فوران گردید.

فوران این چاه در هفتم فروردین سال ۱۳۸۹ با نصب  INFLATABLE PACKER در چاه کنترل گردید و از ایجاد یک فاجعه در خلیج فارس جلوگیری شد.

چاه ۱۴۷ رگ سفید: اولین مهار بدون حیدر بهمنی

مهار فوران چاهها پس از پیروزی انقلاب اسلامی با نام حیدر بهمنی گره خورده است. حتی عملیات مهار چاههای کویت با حضور و مدیریت وی توسط مهار گران  ایرانی انجام شد. اما حادثه پیش امده برای چاه رگ سفید و عدم حضور وی در این عملیات رکورد جدید را برای صنعت کنترل فوران چاهها در کشور به ثبت رسانید.  این چاه که در جهارم آبان امسال بدلیل فوران نفت وگاز دچار آتش سوزی شد بدلیل آسیب دیدن تجهیزات سرچاهی (از BASE FLANGE  تا TUBING HEAD SPOOL) و عدم امکان نصب استینگر،  بروش TOP KILL  مهار نشد و با اتمام حفاری اولین چاه انحرافی و رسیدن به منبع جریان  در چاه ۱۴۷  در روز پنجم دی ماه با پمپاز گل حفاری جریان چاه مهار شد.

گزارش کامل فوران این چاه و بررسی کارشناسی علت وقوع این حادثه در شماره های آتی به چاپ خواهد رسید.   

تاریخچه ۶۵ سال فوران در ایران

روش مهار تاریخ فوران چاه ردیف
TOP KILL ۱۰-۰۲-۱۳۳۰ نفت سفید ۱ ۱
TOP KILL ۰۴-۰۶-۱۳۳۵ قم – البرز ۲
TOP KILL ۳۰-۰۱-۱۳۳۷ اهواز- ۶ ۳
TOP KILL ۱۳۴۱ اهواز- ۴۶ ۴
TOP KILL ۱۳۴۳ آغاجاری- ۱۳۱ ۵
BOTTOM KILL ۱۳۴۳ پازنان- ۴۶ ۶
TOP KILL ۱۳۴۴ رگ سفید- ۲ ۷
TOP KILL ۱۳۴۵ رگ سفید- ۳ ۸
BOTTOM KILL ۳۰-۰۷-۱۳۴۷ مسجد سلیمان ۹
BOTTOM KILL ۱۳۵۶ مارون- ۱۲۶ ۱۰
BOTTOM KILL ۰۷-۰۵-۱۳۵۷ اهواز- ۱۰۱ ۱۱
BOTTOM KILL ۱۰-۰۳-۱۳۶۶ نفت سفید- ۴۱ ۱۲
BOTTOM KILL ۱۰-۰۳-۱۳۶۷ گچساران- ۵۸ ۱۳
TOP KILL ۱۳۶۸ گچساران- ۲۱۳ ۱۴
TOP KILL ۱۳۸۵ کنگان- ۲۹ ۱۵
TOP KILL ۱۳۸۶ نفت شهر- ۱۹ ۱۶
TOP KILL ۱۳۸۶ اهواز- ۱۶۷ ۱۷
BOTTOM KILL ۱۳۸۷ کنگان- ۲۳ ۱۸
TOP KILL ۰۶-۱۰-۱۳۸۸ مارون- ۱۰۴ ۱۹
TOP KILL ۱۳۸۸ مارون ۳۷۳- ۲۰
TOP KILL ۰۸-۰۳-۱۳۸۹ نفت شهر- ۲۴ ۲۱
INSTALLATION BOTTOM PLUG ۱۳-۱۱-۱۳۸۸ A-11-20 ابوذر- ۲۲
TOP KILL ۱۳۹۱ بی بی حکیمه ۲۳
TOP KILL ۰۱-۱۱-۱۳۹۱ شادگان- ۹ ۲۴
TOP KILL ۲۶-۰۱-۱۳۹۲ رگ سفید- ۱۲۰ ۲۵
BOTTOM KILL ۰۴-۰۸-۱۳۹۶ رگ سفید-۱۴۷ ۲۶

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *