روایت غلامحسین آبدانان از ۴۴ سالِ نفتی ” حفاریِ زندگی”
اسفند ۱۷, ۱۳۹۶
چهار متغیر تاثیر گذار بر آینده تقاضای انرژی
اسفند ۱۷, ۱۳۹۶

گاز طبیعی چگونه قیمت گذاری می شود؟

گاز سوختی پاک و سازگار با ملاحظات محیط زیستی است که موجب متنوع سازی منابع انرژی می‌شود و وابستگی به نفت را کاهش می‌دهد. قیمت گاز تاکنون کمتر از نفت خام بوده است و دشواری حمل و نقل، مانع مصرف گسترده آن شده است. ساز و کار بازار گاز کاملاً متفاوت از بازار نفت است زیرا صادرات گاز معمولاً به ساخت خطوط انتقال گران قیمت نیاز دارد و قراردادهای گازی طولانی مدت هستند، در حالی­که نفت بر اساس قیمت بازار محل تولید مبادله می­شود و انتقال نفت خریداری شده در کوتاه مدت صورت می­پذیرد ]۱[.

عوامل تعیین کننده در قیمت گذاری گاز

عوامل متعددی در تعیین قیمت گاز نقش دارند که مهمترین آنها عبارتند از:

۱- ویژگی‌های منطقه‌ای:

 مواردی مانند عرضه – تقاضا، تعاملات سیاسی منطقه‌ای و تأسیسات زیربنایی در تعیین قیمت گاز و مقرون به صرفه بودن قرارداد تاثیرگذار هستند. برخی مزایای صدور منطقه‌ای گاز عبارتند از:

الف-  هزینه­ی کمتر: خط لوله بسیار ارزان تر از LNG است.

ب- مسائل سیاسی-امنیتی: اتصال شبکه‌های ارتباطی استحکام روابط دوستانه و امنیت مرزها را تضمین می­کند.

پ- اثرگذاری سیاسی: وابستگی همسایگان به منابع انرژی برابر است با جایگاه برتر در ترتیبات سیاسی دو جانبه فیمابین و چند جانبه در منطقه.

ت- مزیت نسبی: بهره‌برداری از مزیت­های نسبی در روابط سیاسی-اقتصادی از اصول اولیه است.

۲- خواص گاز طبیعی:

یکی از مهم­ترین عوامل تعیین کننده قیمت گاز ویزگی­های فیزیکی و شیمیایی گاز می­باشد. ویژگی­هایی هم چون شیرینی و ترشی گاز، ارزش حرارتی که معمولاً بر حسب بی­تی­یو (BTU[1]) بیان می­شود، ترکیب اجزا گاز و درصد هر یک از اجزا C1، C2، C3، C4، C5+ و درصد ناخالصی‌ها و این مساله که سیال مورد نظر در فشار و دمای استاندارد گازی شکل (گاز خشک) هستند یا گاز تر هستند و در فشار و دمای استاندارد، مایع هستند و مقدار زیادی بنزین سبک و گرانبها دارند که در موقع پالایش جدا می­کنند)، همگی بر قیمت نهایی گاز تاثیر دارند.

۳- حمل و نقل:

شیوه حمل و نقل نیز تاثیر به سزای در قیمت تمام شده گاز دارد. روش­های مرسوم زیر برای حمل و نقل گاز وجود دارد که کاربرد هر کدام از آنها در مقابلشان ذکر شده است:

الف- به­صورت گاز و از طریق خط لوله: بهترین برای همسایگان

ب- به­صورت مایع (LNG): تحویل به بازارهای دور از طریق دریا و کشتی‌های مخصوص حمل LNG[2].

پ- بر اساس محل تحویل شامل تحویل در مبدأ (FOB) یا مقصد (CIF) و یا در سر چاه.

روند تحولات بازار گاز

در سال­های گذشته در بازار گاز غالباً از قراردادهای درازمدت با فرمول قیمت پایه یا مدل‌های تعیین قیمت استفاده می­شد. اما اخیراً بازار علاوه بر قراردادهای دراز مدت به سمت پیدایش معاملات به­صورت تک محموله[۳] یا عرضه در بورس­های کشورهایی مانند انگلیس، آلمان و هلند و .. رفته است. پیش­بینی ­می­شود بازار گاز در آینده به سوی جهانی شدن مدل بورس و قیمت گذاری‌های شاخص حرکت خواهد کرد. قیمت وارادتی گاز طبیعی به وسیله خط لوله در برخی از کشورها طی سال­های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ در جدول ۱ آمده است. در ادامه تحولات بازار گاز با جزییات بیشتری مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت.

جدول ۱: قیمت واردات گاز طبیعی به وسیله خط لوله در برخی از کشورها طی سال­های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵

(دلار بر میلیون بی­تی­یو، ) ]۲[.

کشور وارد کننده کشور صادر کننده ۲۰۰۸ ۲۰۰۹ ۲۰۱۰ ۲۰۱۱ ۲۰۱۲ ۲۰۱۳ ۲۰۱۴ ۲۰۱۵
ایالات متحده آمریکا کانادا ۴/۸ ۱/۴ ۴/۴ ۰/۴ ۷/۲ ۷/۳ ۱/۵ ۸/۲
مکزیک ۵/۷ ۸/۳ ۵/۴ ۴/۳ ۸/۱ ۶/۲ ۴/۳ ۷/۱
آلمان متوسط قیمت ۵/۱۱ ۵/۸ ۱/۸ ۶/۱۰ ۱/۱۱ ۷/۱۰ ۱/۹ ۶/۶
اتریش متوسط قیمت ۹۱/۱۱ ۴/۸ * * * * * *
اسپانیا نروژ * ۲/۸ ۳/۷ ۱/۹ ۱/۱۰ ۱/۱۰ ۷/۹ ۰/۷
الجزایر ۴/۹ ۲/۷ ۵/۷ ۶/۹ ۹/۱۰ ۷/۱۰ ۳/۱۰ ۴/۷
اسلواکی متوسط قیمت ۷/۱۱ * ۵/۹ ۸/۱۰ ۲/۱۱ ۴/۹ ۵/۹ ۹/۶
ایرلند متوسط قیمت ۲/۸ ۱/۶ ۴/۶ ۷/۷ ۸/۸ ۸/۹ ۶/۸ ۵/۶
ایتالیا الجزایر * ۵/۸ ۱/۹ ۴/۱۱ ۷/۱۲ ۹/۱۲ ۹/۱۱ ۷/۷
فدراسیون روسیه * ۰/۱۰ ۳/۱۰ ۵/۱۲ ۱/۱۳ ۱/۱۲ ۳/۱۰ ۴/۷
انگستان نروژ ۲/۹ ۹/۴ ۷/۴ ۰/۷ ۰/۸ ۴/۸ ۶/۶ ۱/۶
بلژیک متوسط قیمت ۷/۱۰ ۰/۵ ۶/۶ ۲/۹ ۴/۹ ۵/۱۰ ۳/۸ ۴/۶
پرتغال متوسط قیمت ۹/۱۰ * ۶/۸ ۵/۱۱ ۷/۱۲ ۴/۱۲ ۳/۱۲ ۳/۸
سوئد دانمارک ۲/۱۲ ۵/۸ ۳/۹ ۷/۱۲ ۸/۱۲ ۲/۱۲ ۵/۹ ۴/۷
جمهوری چک متوسط قیمت ۶/۱۱ ۷/۸ ۷/۸ ۱/۱۱ ۲/۱۳ ۱/۱۲ ۰/۹ ۰/۷
فرانسه متوسط قیمت * * * * ۶/۱۱ ۸/۱۱ ۶/۱۰ ۰/۸
مجارستان متوسط قیمت ۰/۱۲ ۷/۹ ۶/۹ ۱/۱۱ ۱/۱۲ ۰/۱۲ ۰/۱۰ ۴/۷
هلند انگلستان * * * ۳/۱۱ * * * *
یونان فدراسیون روسیه * ۳/۸ ۹/۹ ۲/۱۱ ۷/۱۳ ۱/۱۳ ۱/۱۱ ۶/۶
اتحادیه اروپا متوسط قیمت ۵/۱۰ ۵/۷ ۶/۷ ۹/۹ ۲/۱۱ ۱/۱۱ ۶/۹ ۰/۷

 

فرمول‌های قیمت گذاری گاز

روند تجربه ها بازار جهانی گاز (کمتر از ۳۰ سال تجربه تجارت LNG) روند تکاملی زیر را پیموده است:

 قراردادهای درازمدت:

  در این مدل قیمت گاز از فرمول زیر محاسبه می­شود:

قیمت گاز= قیمت پایه + فرمول تعدیل در سال­های آتی

قیمت­های دیگر حامل­های انرژی خصوصاً حامل­های جایگزین نظیر گازوئیل، نفت کوره و یا تحولات بازار نفت خام عوامل اصلی در فرمول تعدیل بوده که حسب شرایط خاص منطقه‌ای مورد توافق طرفین قرار می­گیرد.

 قیمت‌ها با فرمول Net-Back:

فرمول Net-Back در حقیقت محاسبه قیمت گاز در مبدأ از روی قیمت بازار مصرف است. شکل زیر شماتیک انتقال گاز از مبدأ به بازار مصرف را نشان می­دهد که با توجه به خواص گاز صادراتی، تعداد مراحل متفاوت است.

هزینه‌های مراحل مختلف شامل شیرین سازی، حمل (با لوله یا کشتی حمل LNG)، هزینه‌های تبدیل گاز به LNG، هزینه‌های دوباره گازسازی، شرایط عملیات و حمل از عوامل موثر در این روش محاسبه هستند.

قیمت­های تک محموله (spot) از طریق بورس:

بازار امریکا در قیمت گذاری روزانه در بورس برای محموله­های گاز Henry Hub در لوئیزیانا پیش قدم بوده و از سال ۱۹۸۹ کار خود را آغاز کرده است و اینک نقش اصلی را در اعلام قیمت­های گاز در امریکای شمالی دارد.

بورس انگلیس ([۴]NBP): این بورس هم همراه با ICE[5] از سال ۱۹۹۶ فعالیت خود را آغاز و نقش اساسی در تعیین قیمت­های گاز در انگلیس و اروپا دارد. بورس­های (Dutch TTF) برای آلمان و هلند و Zeebrugge برای فرانسه و بلژیک نیز هم اکنون فعال و به­عنوان بورس­های شاخص قیمت گذاری‌هایشان مورد استفاده و تجارت می‌باشند.

بازار ژاپن: ژاپن به عنوان بزرگترین واردکننده LNG در جهان یکی از پایه‌های قیمت گذاری LNG در منطقه است ولی خود دارای فرمول قیمت گذاری است که قیمت LNG را به قیمت سبد نفت‌های وارداتی ژاپن (JCC) مرتبط می­نماید:

ژاپن اولین بار در قراردادهای بزرگ LNG قیمت نفت خام را شاخصی برای قیمت‌گذاری انتخاب کرد. در اغلب قراردادهای اندونزی قیمت نفت خام اندونزی ملاک قیمت‌گذاری است و تقریباً‌ در تمام قراردادهای دیگر قیمت «نفت خام ترخیصی از گمرک ژاپن[۶]» (JCC) که به آن «مخلوط نفت خام ژاپن[۷]» نیز گفته می‌شود، شاخص قیمت‌گذاری است. حدود یک دلار کمتر از نفت نفت خام تگزاس غربی ([۸]WTI) است.

 

باید توجه داشت که در روش­های قیمت­گذاری فرمول بایستی بدون دخالت طرفین عمل کرده و دارای اعتبار و کاربرد دراز مدت باشد. همچنین فرمول باید عنصر تطبیق با تحولات بازار را داشته باشد (ضرایب تبدیل با استفاده از قیمت­های شاخص). یکی دیگر از شرایط این است که  فرمول از شاخص­های منطقه‌ای به جای فرامنطقه‌ای سود ببرد و با رعایت اصل ”برد-برد“ از گران فروشی یا ارزان فروشی فاصله بگیرد، زیرا ارزان فروشی منجر به از دست دادن منافع می­شود و گران فروشی برابر است با از دست دادن بازار. ضمناً فرمول می­بایست راه حل‌هایی منطقی برای حالت­های مختلف در ارتباط با شکل­های مخلتف گاز (به­صورت گاز یا LNG)، مشخصات گاز (شیرین، ترش، غنی یا خشک)، نحوه حمل گاز (خط لوله یا حمل با کشتی) و نقطه تحویل (سر چاه، در مرز، در مقصد) ارائه نماید.

برخی از تجربه‌های قیمت گذاری گاز در ایران

در ادامه چند روش تجربه شده در قیمت گذاری گاز در ایران در گذشته آمده است:

۱- روش Pars-LNG (برای صدور به تایلند): در این روش از سبد نفت وارداتی ژاپن (JCC) به عنوان شاخص استفاده شده است فرمول کلی آن به صورت زیر می­باشد:

 

 

[۱] British thermal unit

[۲] LNG Carrier

[۳] spot

[۴] National Balance Point

[۵] Intercontinental Exchange

[۶] Japan Custom Cleared

[۷] Japanese Crude Cocktail

[۸]  West Texas Intermediate

 

محمد شیدایی­مهر

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *