حمایت از ظرفیت های داخلی در بیست و سومین ایستگاه نفت
اردیبهشت ۱۷, ۱۳۹۷
نیم قرن چاه پیمایی و خدمات لوله مغزی سیار از زبان استاد عباس حسین خانی
اردیبهشت ۳۰, ۱۳۹۷

شرط تحقق انتقال تکنولوژی در IPC

گزارش اختصاصی چشم انداز نفت از اولین نشست هم اندیشی بازنگری  نظام پژوهش و فناوری وزارت نفت

در محل مرکز سیاست های علمی کشور

بازنگری نظام پژوهش و فناوری وزارت  نفت

 

احسان واشقانی فراهانی

هر چند که چند سالی است نظام پژوهش و فناوری در صنعت نفت بوجود آمده است  و چندین سال هم این نظام عملیاتی شده اما، در شرایط فعلی که مدل جدید قراردادهای نفتی با محوریت انتقال تکنولوژی در کشور مظرح شده، ضرورت بازنگری این نظام برای همه مشخص است.
برای این کار قراردادی از سوی وزارت نفت با مرکز تحقیقات سیاست‌های علمی کشور منعقد شده است که بر اساس آن  بازنگری  ساختار و نظام پژوهش فناوری صنعت نفت توسط این مرکز در حال انجام است.

در این راستا، اولین نشست هم اندیشی طراحی نظام پژوهش و فناوری وزارت نفت اواخر اسفند ماه سال گذشته در سالن جلسات مرکز تحقیقات سیاست‌های علمی کشور برگزار شد. این نشست با حضور نمایندگان شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی گاز ایران، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی و نمایندگان دانشگاه و پژوهشگاه صنعت نفت و شرکت‌های پژوهش و فناوری و ارزشیابی و تامین و تجاری سازی فناوری در راستای مشارکت در طراحی ساختار نظام پژوهش فناوری و شناخت آسیب‌ها و چالش‌های نظام موجود در صنعت نفت، برگزار شد.

در ادامه این گفتار چکیده موضوعاتی را که در این جلسه مطرح شد می‌توانید بخوانید.

 

دکتر احمدی؛ رئیس مرکز تحقیقات سیاست های علمی کشور

حوزه انرژی؛

بزرگترین متقاضی پژوهش و فناوری

روشن است که بحث دانش، پژوهش، فناوری از مهم‌ترین محورهای توسعه‌ی کشور است و باید این موضوع را به فال نیک گرفت که وزارت نفت که از مهم ترین حوزه‌های اقتصادی کشور است با دید علمی و تحقیقاتی وارد این موضوع شده است.

باید بدانیم در این حوزه در تحقیق و توسعه و نوآوری چه می خواهیم بکنیم تا بتواند الگویی برای سایر حوزه ها باشد. اکنون چهل سال است که از انقلابمان می گذرد و بلوغی را به طور نسبی در تمام حوزه‌ها شاهدیم و در حوزه ی تولید دانش، در حوزه‌ی توسعه‌ی قسمت‌های مختلف صنعتی و فناوری را داریم.

در واقع عرضه و تقاضای ما تجربه ی خوبی را دارد. البته هرچند که در قالب (STI) پلنینگ و پالِسی پلنینگ شاید خیلی قدیمی نباشیم ولی شروع خوبی را داریم و طبیعی است که ما در دانشگاه‌هایمان این ظرفیت را داریم. مراکز پژوهشی مان هم همینطور. از این طرف در حوزه های صنعتی و بهره بردار ما و در واقع متقاضی علم و فناوری و کاربردی کردن این حوزه، یکی از بزرگترین این حوزه ها بخش انرژی و حوزه نفت است.

 

دکتر باقری مقدم؛ معاون پژوهشی مرکز تحقیقات سیاستهای علمی کشور

عدم ارتباط بین مجموعه های پژوهشی

با مراکز صنعتی

در شرایط فعلی برای توسعه فناوری در صنعت نفت دو راه وجود دارد که البته هر دو این مسیرها ناقص است. مسیر پایین به بالا ناقص است زیرا فرآیند تجاری سازی رخ نمی دهد. مسیر انتقال فناوری هم ناقص است به این دلیل که زمانی که از بالا که به پایین می‌آییم تا سطح گرفتن مدارک دانش فنی تولید جلو می‌رویم اما به سطوح پایین تر نمی رسیم بنابراین در نسخه های جدید فناوری باز نیازمند طرف های خارجی هستیم و نمی توانیم با دانشی که گرفته‌ایم به یک سطح بالاتری از دانش حرکت کنیم.

نکته اول این است که نظام پژوهش و فناوری وزارت نفت هر دو مسیر را باید کامل کند. بنابراین ما حتما یک مسیر داریم برای این که چگونه نتایج دست‌آوردها و کارهایی که صورت می‌پذیرد تبدیل به تکنولوژی شده و تجاری سازی شود. نکته ی دوم بومی‌سازی فناوری‌هایی است که در تعاملات بین‌المللی به دست می آوریم. در واقع باید نحوه و چگونگی صاحب آن فناوری شدن، مشخص شود تا به تولید تجاری برسیم.
اکنون استنباطمان این است که هر دو مسیر به صورت ناقص صورت می پذیرند.نکته ی دیگری که به آن بر می خوریم این است که باید سیستم را در قالب یک اکوسیستم در نظر گرفت که از قضا در این این طراحی فقط پژوهشگاه‌ها و مراکز
نقش آفرین نیستند. باید دید که چطور تامین مالی ادامه‌ی مسیر را باید در صنعت نفت طراحی کنیم. در این نظام پژوهش و فناوری بحث مالی، تجاری سازی و تکنولوژی بوروکرها یا دلالان فناوری را داریم. بحث ورود شرکت‌های صنعتی نیز وجود دارد زیرا این‌ها قدم اول را برای انتقال تکنولوژی برمی دارند و در حقیقت مهم‌ترین مشکل ما عدم ارتباط بین مجموعه‌های پژوهشی با مراکز صنعتی مان است بنابراین ارتباط بین این دو هم باید در این نظام مورد بررسی قرار گیرد.

نکته مهم دیگر آن است که نظام پژوهش فناوری نفت کلا بخش ندارد. یا باید به فکر اصلاح این نظام پژوهش فناوری باشیم یا به فکر اضافه کردن بخش‌هایی به این نظام باشیم. ما این سیستم را نمی‌خواهیم کنار بگذاریم اما این سیستم فاقد یک جز اساسی توسعه‌‌ی فناوری از طریق است.

ما در حوزه ی نظام فعلی که وجود دارد نگاه کلی مان بهبود، چابک سازی و اضافه کردن یک ساب سیستم مهم به نام (DUI) سیستم خواهد بود.

 

دکتر حیرانی؛ کارشناس ارشد مرکز تحقیقات سیاست های علمی کشور

سهم ۵۰ درصدی

 نوآوری در رشد اقتصادی

از تحقیقاتی که در سال های اخیر در سطح دنیا انجام شده نشان می دهد بیشتر از پنجاه درصد رشد اقتصادی کشورهای پیشرفته ریشه در توسعه ی صنعتی مبتنی بر نوآوری فناوری دارد که این فرآیند صنعتی فرآیندی از تجمیع و ایجاد توانمندی های فناورانه از طریق یادگیری و ترجمه ی این توانمندی ها و نوآوری ها در فرآیند محصول است.

در نظام های نوآوری بحث یادگیری به چند شیوه وجود دارد. ما انواع روش‌های یادگیری را داریم. یادگیری به وسیله‌ی تحقیق و پژوهش. یادگیری به وسیله‌ی انجام، تعاملات وکاربرد انواع مختلف یادگیری هستند که این روش‌های یادگیری دو سبک یادگیری مختلف و مجزا را در نظام نوآوری تشکیل می دهند که سبک یادگیری (STI) یا یادگیری بر پایه ی مطالعات، پژوهش و تبدیل شدن این پژوهش ها در فناوری و نوآوری سبک اول است و سبک دوم یادگیری از طریق تعاملات و همکاری های بین المللی که تحت عنوان سبک (DUI) در نظام نوآوری از آن یاد می شود. حال بر مبنای این مطالعاتی که در این جا انجام شده سوال کلی و اصلی ای که ممکن است در بین همه ی دوستان پیش آید این است که رویکرد یادگیری و توسعه ی فناوری را به صورت کلی در صنعت نفت باید انتخاب کنیم و مبنای نظام پژوهش را روی آن بگذاریم کدام یک از این سبک های یادگیری است.

به عنوان مثال سبک یادگیری (STI)، یادگیری بر اساس پژوهش های دانشگاهی مورد توجه قرار می گیرد ولی در سبک (DUI) یادگیری بر اساس همکاری های بین المللی است. بازیگران بر این مبنا متفاوت می شوند. سبک اول بیستر محوریت دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی و شرکت های دانش بنیان و مراکز رشد را شامل می شود ولی در سبک دوم شرکت‌های بزرگ صنعتی، شرکت‌های مادر و تخصصی و بانک‌ها هستند که در آن سبک نقش ایفا می‌کنند. در سبک (STI) ما بیشتر دنبال فناوری‌های نوظهور و فناوری های محصولی هستیم و در مقابلش در سبک ( DUI ) ما دنبال فناوری های رشد یافته و بالغ هستیم و مورد هدف گذاری قرار می دهیم.

نوع دانشی که در این دو سبک ایجاد می شود متفاوت است. در سبک (STI) ما دنبال چرایی فناوری  هستیم در حالی که در سبک (DUI) بیشتر دانش چگونگی نوآوری دنبال می شود. بر این مبنا در ستون سوم به دنبال تحلیل اولیه از وضعیت موجود سبک ها و نظام‌ها در صنعت نفت ارائه کردیم. در صنعت نفت ما اکنون ترکیب بین دو تا سبک را داریم. ما محوریت توسعه ی فناورانه را به دانشگاه ها می دهیم. پروژه هایی را در بالا دست و پایین دست روی محوریت دانشگاه ها تعریف می کنیم و دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی بحث توسعه فناوری را بر عهده می گیرند و در جای دیگر می بینید که شرکت های بزرگ نفتی وارد ایران می شوند و همکاری آن ها با شرکت های ایرانی و انتقال و توسعه ی فناوری در آن محل مورد توجه قرار می گیرد.

اگر بخواهیم یک تحلیل کلی در مورد توسعه ی فناوری ها در صنعت نفت کنیم بر اساس این دو سبک باید بگوییم که ما هم در حوزه ی اجرای استراتژی طرح‌هایی که تعریف شدند و فناوری‌هایی که توسعه پیدا کردند در صنعت نفت بسیار مورد کمی می بینیم که از (TRL) یک به درجه‌های بالا، یعنی تجاری سازی شده باشند و وارد بازار اقتصادی شده باشند.

وقتی پای همکاری‌های فناورانه به میان می‌آید و انتقال فناوری محور محور توسعه ی فناوری قرار می گیرد هم ما خیلی کم توانستیم آن فناوری ها را به سطوح طراحی مهندسی و طراحی پایه اش دست پیدا بکنیم.

 

دکتر شاکری؛ مدیر کل معاونت پژوهشی و فناوری وزارت نفت

آغاز فاز اجرایی

 نطام جدید پژوهش تا ۶ ماه آینده

در شش ماه گذشته فاز شناخت و آسیب شناسی وضع موجود را با دقت و تحلیل و تامل در غالب جلسات گروهی با شرکت‌هایی که عملا بخش کارفرمایی پژوهش و فناوری را بر عهده داشتند، انجام دادیم. همچنین جلساتی را با مراکزی که مجریان پژوهش چه در داخل و چه در خارج از صنعت نفت محسوب می شدند برگزار کردیم تا به این جمع بندی برسیم که در کنار آسیب ها، بتوانیم راه کارهایی را پیش بینی کنیم که تجلی آن دستیابی به نظام جامعی در حوزه پژوهش و فناوری در صنعت نفت باشد.

معاون امور مهندسی، پژوهش و فناوری وزیر نفت ایران نیز امیدوار است ظرف شش ماه آینده این نظام جدید را بتوانیم وارد فاز اجرایی کنیم.

همچنین برای تدوین نظام جدید و به منظور آنکه چرخ پژوهش بچرخد و بوروکراسی کمتر شود تا بتوانیم با فراغ بیشتری به موضوع نظام  پایه بپردازیم معاون امور مهندسی، پژوهش و فناوری وزیر نفت ایران، ابتدای امسال ابلاغیه تفویض اختیاری را به شرکت ها دادند تا تصویب پروژه های پژوهش و فناوری در غالب یک چارچوب مشخص صورت گیرد که امیدوارم با رویکرد جدیدی که در نظام نامه است یک سند جایگزین شود که ما بتوانیم همان رویه را داشته باشیم.

 

دکتر توفیقی؛ رئیس پژوهشگاه صنعت نفت

توجه به استراتژی گذر برای

توسعه نفتی

برای توسعه صنعت نفت در کشور لازم است تا در زمان‌های مختلف استراتژی‌های متفاوتی را در دستور کار خود قرار دهیم.

صنعت نفت، صنعت مهمی است که همه چیز در آن است. این که کدام روش را انتخاب می کنیم کاملا به این بستگی دارد که شما کجای صنعت قرار دارید و در مورد چه چیز صحبت می کنید.

بعضی کشورها مثل چین یا کره جنوبی که در فضای بین المللی سیاست های با ثباتی دارند از  شروع کرده و به سرعت به سمت ظرفیت سازی در  حرکت می کنند.

همچنین چین اغلب تکنولوژی هایی که به نام خودش کرده از شروع کرده و بعد از آن همزمان ساختارهای را فراهم کرده است. ایران اما از آنجا که کشور خاصی است و در دنیا دچار تحریم‌های تکنولوژی قرار دارد، از همین رو   برای ما اهمیت پیدا می کند زیرا باید پیش بینی کنیم که به دلیل همین تحریم ها در مقوله یادگیری چندان کمکی به ما نخواهند کرد. خیلی از شرکت‌های صاحب فناوری مهمترین داشته شان تکنولوژی شان است و این که فکر کنیم به این راحتی و هر وقت اراده کنیم در اختیارما می‌گذارند خیال باطلی است.

توصیه ای که برای کشورهای در حال توسعه می‌شود این است که در فناوری‌هایی که بالغ شده اند از مسیر  وارد شوند تا زمان کمتری تلف کنیم و به اصطلاح چرخ را دوباره اختراع نکنیم. با این حال ما به هر دو مسیر احتیاج داریم. ما یک صنعت نفت عملیات محور داریم و همه در این مشترک هستندکه به چه شکل این صنعت را به سوی یک صنعت دانش بنیان و فناورانه محور ببریم.

تجربه نشان می‌دهد ما باید به یک استراتژی گذر فکر کنیم که خیلی چالش برانگیز نباشد. صنعت نفت فعلی را روبرویمان بگذاریم و نظام پژوهش فناوری را داخلش ببینیم. ضعف‌ها را شناسایی کرده تا به تدریج آن را اصلاح کنیم.

درواقع باید تحول را از دل همین نظامی که داریم شروع کنیم. آسیب ها و مشکلاتش را بشناسیم پس لازم است تا مدل انتخابی این اجازه را بدهد اما اگر این مدل جدید با اکوسیستم فعلی نفت خیلی تفاوت داشته باشد ممکن است قابل جذب نباشد.

 

دکتر مرضیه جدا؛

مدیر فناوری شرکت پالایش و پخش

وجود شکاف

 بین پژوهش نفت و مدیریت اجرایی

شکاف بزرگی بین پژوهش نفت و مدیریت اجرایی آن وجود دارد. اگر به سمت برویم باید در مدیریت کلان نفت که تکنولوژی خریداری می شود نقش پژوهش مشخص باشد البته حرف این هست که ما در قراردادهای نفتی‌مان نقش پیوست فناوری را ببینیم ولی مشخص نیست این تا چه حد عملیاتی شده است. اگر این اتفاق رخ دهد که هر فناوری ای که استارت خریدش را می زنیم پژوهش هم در کنار آن دیده شود آن زمان می توانیم بر  تکیه کنیم.

ما در  نیز چندان موفق نبودیم که به امر به ساختار موجود باز می‌گردد. من حدود پانزده سال در بخش عملیات صنعت پالایش بوده و در بخش مهندسی طرح ها و با انتقال تکنولوژی ها درگیر بودم. به نظرم می رسد برای رسیدن به اهداف باید تلفیقی از  و در بعضی بخش ها ایجاد شود.

ایران کشوری در حال توسعه است و به این صورت نیست که در بخش پژوهش و فناوری مانند شرکت های شل یا اپل آمادگی فناوری خود را به سطحی رسانده باشیم که با هزینه مشخص  را از سطح پایین به بالا برسانیم و تجاری‌سازی کنیم.

بنابراین لازم است در تکنولوژی‌های موجود در پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌ها باید به سمت تلفیق این دو برویم.

باید روی ساختار تغییرات اساسی ایجاد شود و مشخص شود که در شرکت‌های پتروشیمی و پالایشی تکنولوژی کجا منتقل می شود. اما با تاسف باید گفت که  یک جاهایی کاملا حذف است. اگر می‌خواهیم دانش به معنای واقعی منقل شود ساختار مدیریت تکنولوژی در شرکت ها و بنگاه های اقتصادی پالایشی، پتروشیمی و گاز ما باید ایجاد شود. از سوی دیگر ارتباط های برون سازمانی با دانشگاه ها داشته و مراکز علمی پژوهشی صنعتی را نیز در این امر دخیل کنیم. در کشور ما این واحدها چه درون سازمان و چه برون سازمانی ایجاد نشده است. برای پیشرفت در این صنعت لازم است تا یک تحلیل واقعی از وضعیت موجود داشته باشیم.

 

دکتر پاک سرشت؛ مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی گاز

توجه به نظام عرضه و تقاضا برای توسعه صنعت نفت

صرف نظر از هر مدلی که برای توسعه میادین نفتی و گازی خود انتخاب کنیم باید تلاش کنیم تا انگیزه و در واقع کشش را برای انجام فعالیت ها بوجود آوریم.
به نظر می رسد بر روی مدلی که اکنون در دست است، باید نقش سیاست گذار را که وزارت نفت بر عهده دارد در ایجاد این کشش مد نظر قرار دهیم. همان طوری که برای بسیاری از واحدهای عملیاتی ما رسالت های مشخصی تعریف شده است، اگر برای متولیان واحدهای مختلف الزامی را ایجاد کنیم تا در مسیر مورد نظر ما حرکت کنند بسیاری از این مسائل حل خواهد شد.

در واقع هر کجا کششی برای نیاز وجود داشته باشد، خواه ناخواه ما خودمان را آماده می کنیم. متاسفانه بنا به دلایل مختلفی در صنعت نفت با این کشش و تقاضا به خوبی مواجه نبودیم و عمده‌‌ی فعالیت های ما توجه به مقوله عرضه است. ما تنها به این نکته توجه می کنیم که نحوه عرضه محصولاتمان به چه شکل باشد.

درواقع لازم است تا نقش وزارت نفت به عنوان تنظیم‌گر که باید جایگاه‌ها و نقش ها را ترسیم کند و این وظیفه را به متولیان امر بدهد تا آن ها این کشش را ایجاد کنند و یکی از شاخص های ارزیابی شان باشد، مورد توجه جدی قرار گیرد.

به طور مثال طبیعی است وقتی از شرکت های گاز صحبت می کنید در گزارش و آمارهایش اعلام می کند که چند شهر و چند روستا را گازرسانی کرده‌، چه حجم تولید داشته و یا چقدر خط لوله کشیده است اما هیچ کجا صحبتی از اینکه چه میزان از دانش بومی استفاده کرده نیست. به نظرم می توانیم با کمی اصلاح بر نظام قبلی به یک اجماع برسیم زیرا تقریبا بازیگران و ذی نفعان را می شناسیم و نقش هایشان را می دانیم و با مقداری اصلاح می توانیم به اهدافمان دست یابیم.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *