بررسی روند بهای تمام شده اجرای توسعه میدان گازی پارس جنوبی درشرایط تحریمی وغیرتحریمی

نقش وزارت نفت در اعتبار بخشی به گواهینامه کیفیت محصول
مرداد ۱۵, ۱۳۹۷
IPICB MONOGRAM مکمل برند ایرانی تجهیزات نفتی
مرداد ۲۰, ۱۳۹۷

بررسی روند بهای تمام شده اجرای توسعه میدان گازی پارس جنوبی درشرایط تحریمی وغیرتحریمی

 

چکیده

در سال­های اخیر قدرت­های خارجی به بهانه فعالیت­های هسته­ای، کشور ایران را در معرض تحریم­های گسترده قرار دادند. شرایط بین المللی متفاوت که در اثر اعمال تحریم­های بین­المللی علیه کشور بوجود آمد تقریبا بر تمامی مراحل اجری استخراج گاز طبیعی از میادین گازی، تاثیرگذار بوده است. در این تحقیق تاثیر این تفاوت­ها و شرایط گوناگون بر میزان استخراج گازطبیعی توسط وزارت نفت ازمیدان گازی پارس جنوبی در چهار حوزه مخارج سرمایه­ای، مخارج غیرسرمایه­ای، مخارج کل (سرمایه­ای و غیرسرمایه­ای) و زمان اجرا بررسی شده است.بدین منظورفازهای ۴و۵ که توسط پیمانکارخارجی ودرشرایط غیرتحریمی وفازهای ۱۵و۱۶ که توسط پیمانکارداخلی ( این پیمانکارعمدتا درسایرفازهای پارس جنوبی نیزبه صورت مستقیم یاتحت عنوان کنسرسیوم مسئولیت اجرارابرعهده داشته است) ودرشرایط تحریمی اجراشده موردبررسی قرارگرفته اند.در این مقاله از روش تابع مرزی تصادفی و یک مدل پانل برای بررسی این موضوع طی سال­های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲ استفاده شده است. نتایج حاکی از این بود که میزان برداشت و استخراج گازطبیعی این میدان گازی در دوران اعمال تحریم­های بین­المللی به طور معناداری کاهش یافته و کارایی در هر ۴ حوزه مورد بررسی نسبت به قبل از دوران تحریم کاهش یافته است. در پایان پیشنهاد می­شود برای دستیابی به سطح استخراج گاز مطابق برنامه­های مدون و آمادگی روبرو شدن با شرایط دشوار بین­المللی ونیزبهینه نمودن هزینه های استخراج گازازاین میدان ومیادین مشابه، علاوه بر اصلاح قوانین و مقررات موجود، تدوین قوانین جدید موردنیاز، بهبود سیستم اجرای پروژه­های مربوطه و دستیابی به دانش فنی لازم، باید اقدامات اساسی در جهت ارتقاء توان داخلی درخصوص ساخت تجهیزات و کالاهای استراتژیک مورد نیاز اینگونه پروژه­ها اجرا گردد.

واژگان کلیدی: گازطبیعی، میدان گازی پارس جنوبی، تحریم­های بین­المللی

 

 

  1. مقدمه

ذخایر نفت و گاز ایران معادل ۲۷۰ میلیارد بشکه معادل نفت خام برآورد گردیده است که ۳۷ درصد آن به نفت خام و ۶۳ درصد آن به گاز طبیعی اختصاص یافته است. ۴۸ درصد ذخایر نفت و گاز در مناطق خشکی می باشند. منابع و ذخایر گاز طبیعی ایران عمدتا در مناطق جنوبی کشور و در نزدیکی آبهای خلیج فارس قرار گرفته اند. تولید گاز طبیعی در جهت پاسخگویی به تقاضای داخلی و یا صادراتی عمدتا از منابع گازی مستقل انجام می گیرد و گازهای همراه تولیدی از منابع مشترک نفت و گاز اکثرا جهت تزریق به میادین نفتی مورد استفاده قرار می گیرند (شرکت ملی گاز ایران، ۱۳۹۶).

اقتصاد ایران، سال­های متمادی است که اقتصادی وابسته به صنعت نفت و گاز به شمار می­رود و همانند سایر کشورهای نفتی تقریبا تمام فعالیت­های اقتصادی در کشور از درآمد حاصل از صادرات این دو محصول متاثر می­گردد. از سوی دیگر، توانایی دولت در تامین هزینه­های خود نیز به درآمدهای این صنعت وابسته است. هر گونه نوسان در این درآمدها اقتصاد ایران را دچار مشکلات بسیار می­سازد. کشورهای تحریم­کننده­ی ایران با درک این موضوع به تحریم ایران در این حوزه پرداختند. به طوری که با شدت یافتن تحریم­ها در سال ۱۳۹۱، خرید و حمل نفت خام و گاز طبیعی ایران به اتحادیه اروپا ممنوع گردید.

با اجرای تحریم­ها و تشدید آنها شرایط از انجام مراحل مالی تا فنی تحت تاثیر قرار گرفت. بدیهی است که در چنین شرایطی شرکت­های داخلی جایگزین شرکت­های خارجی شده و شروع به استخراج از میادین گازی کردند، این مقاله در پی آن است تا تاثیر این تفاوتها و شرایط گوناگون را بر میزان استخراج گاز دربازه زمانی مشخص بررسی کند. چرا که شناسایی این تاثیر می­تواند ضمن به حداقل رساندن هزینه تمام شده اجرای اینگونه پروژه­ها و سایر پروژه­های مشابه ازاتلاف منابع محدود جلوگیری کرده و مصرف و فروش گاز استخراج شده را بهینه کند. دراین تحقیق این سوال اساسی که بهای تمام شده فازهای منتخب اجرا شده توسط پیمانکاران خارجی درمقایسه بابهای تمام شده فازهای منتخب اجرا شده توسط پیمانکاران داخلی چگونه است؟در قالب فرضیه متناسب، مورد بررسی و پژوهش قرار گرفته است و به همین منظور فرضیه اصلی نیز به صورت ” بهای تمام شده فازهای اجراشده توسط پیمانکاران خارجی به صورت معناداری کمتر از بهای تمام شده فازهای توسعه داده شده توسط پیمانکاران داخلی می باشد “ازطریق مقایسه کارایی پیمانکاران داخلی نسبت به پیمانکاران خارجی  مطرح و موردتجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

 

  1. پیشینه

۲-۱- تحقیقات مرتبط صورت گرفته در سایرکشورها

در سایر کشورها تحقیقی در خصوص پارس جنوبی صورت نگرفته، اما از جمله تحقیقات مشابه‌ای که در زمینه صنعت نفت و گاز از بُعد اقتصادی وسرمایه‌گذاری می‌توان به آنها اشاره کرد به شرح ذیل هستند:

-هووارد وی روگرس (۲۰۱۱)، به تفاوت قیمت‌گذاری نفت و گازپرداخته است. تکنولوژی اکتشاف و توسعه میادین نفتی و گازی شباهت زیادی به هم دارند و همیشه همراه هم هستند؛ یعنی میادین نفتی مقادیری گاز همراه و میادین گازی میعانات گازی دارنداماتوسعه میادین گازی بالاتراست. ازآنجاکه دراین مقاله توسعه فازهای میدان گازی( پارس جنوبی) موردتحقیق می باشدازمطالب این تحقیق استفاده شده است.

– پیتر جاو (۲۰۱۱)،به هزینه هاوتأمین مالی پروژهای میادین هیدروکربوری و محدودیت‌های سرمایه بانکی پرداخته است. شکست بازارهای مالی و سیستم بانکد‌اری بین‌المللی بر اقتصاد جهانی سایه انداخته است در نتیجه باعث بالارفتن بهای تمام شده توسعه واجرای پروژه های نفت وگازشده است.دراین تحقیق سایرروش های تامین مالی موردبررسی قرارنگرفته است.ازآنجاکه بررسی بهای تمام شده میدان گازی پارس جنوبی موردنظراست ازمطالب این تحقیق درمقاله حاضراستفاده شده است.

۲-۲- تحقیقات مرتبط صورت گرفته درداخل کشور

– مهدی اخوان ( ۱۳۹۳)، به بررسی  الزامات در قراردادهای توسعه میدان گازی  پارس جنوبی از سه جنبه زمان، بهای تمام شده و بازپرداخت در دوره اجرا می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد قرارداد بیع‌متقابل به دلیل بهای تمام شده مبادله زیاد، عقلانیت محدود طرفین، نااطمینانی، پیچیدگی‌ و زمان بر بودن پروژه ناقص است و الزاماً سبب اجرای کامل تعهدات اولیه نمی‌شود. از آن‌جا که در اقتصاد بهای تمام شده مبادله همه قراردادها ناگزیر ناقص هستند مکانیسم‌هایی از جمله ایجاد کمیته مشترک مدیریت برای جبران نقص درون قراردادها طراحی می‌شود. این مقاله شرایط متفاوت بین المللی حاکم برزمان اجرای قراردادهای موردنظروتاثیرات این شرایط رامدنظر قرارنداده است.ازاین تحقیق باعنایت به بررسی عملکردپیمانکاران خارجی درقالب قراردادهای بیع متقابل وعملکردپیمانکاران داخلی درقالب قراردادهای EPC ،درتدوین مقاله حاضر استفاده شده است.

–  هاتف ستاری اسمرود (۱۳۹۶)،  عملکرد شرکت توتال در اجرای فازهای پارس جنوبی را مورد بررسی  قرار داده است.نتایج بیانگرآن است که شرکت توتال درکل عملکردمتوسطی دراجراداشته است. باعنایت به اینکه در مقاله حاضر عملکردشرکتهای پیمانکاری بین المللی درتوسعه فازهای پارس جنوبی (فازهای ۴و۵) باعملکردشرکت های پیمانکاری داخلی (فازهای ۱۵و۱۶)مقایسه می گردد، ازنتایج این تحقیق استفاده شده است.

– منصور خلیلی عراقی، اکبر کمیجانی و زینب کسرائی (۱۳۹۳)، به ارزش‌گذاری پروژه توسعه میدان گازی پارس جنوبی با استفاده از اختیارهای حقیقی (روش ارزیابی اختیار حقیقی روشی است که عموماً برای ارزیابی طرح‌های اقتصادی که بازده مالی آن‌ها با عدم قطعیت همراه بوده بسیار مناسب است و در این شرایط نقاط ضعف روش‌های سنتی ارزیابی مالی مانند جریان نقدی تنزیل شده و ارزش خالص فعلی را برطرف می‌سازد) در مقایسه با روش‌های سنتی از جمله روش جریان نقدی تنزیل شده پرداختند و مشخص نمودند در این رویکرد امکان تعیین زمان بهینه انجام توسعه وجود دارد و پیشنهاد می‌گردد که این رویکرد در ارزیابی اقتصادی پروژه‌های سرمایه‌گذاری در ایران با کاربردهای مختلف تحت شرایط عدم اطمینان به کار گرفته شود. دراین تحقیق سایرروش های ارزیابی مالی رایج موردبررسی قرارنگرفته است .ازاین مطالب درمبحث اجرای پروژه های موردنظردرمقاله حاضر  استفاده شده است.

– لیلا خازینی، میلاد امامی، مرتضی گلی‌زاده(۱۳۹۳) به بررسی بهره‌برداری از میدان‌های نفتی و گازی مشترک ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس و بیان نقاط ضعف و قوت رویه فعلی برداشت از مخازن مشترک پرداختند. بر اساس یافته‌های این پژوهش تجدیدنظر در رویه کنونی برداشت از مخازن مشترک نفت و گاز و گام برداشتن در راستای اعمال مدیریت واحد بر این‌گونه مخازن، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای افزایش منافع اقتصادی ایران در برداشت از میدان‌های مشترک می‌باشد. دراین تحقیق قوانین موجودومشکلات ومسائلی که دراجرای پروژه های موردنظربوجود می آورند موردبررسی قرارنگرفته است. از مطالب این تحقیق درمبحث اجراومدیریت هزینه پروژه در مقاله حاضر استفاده شده است.

– قره­گوزلی (۲۰۱۶) در پژوهشی به بررسی هزینه­های اقتصادی تحریم­ها بر اقتصاد ایران با استفاده از روش کنترل سنتز در طی دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ پرداخته است. نتایج این مطالعه نشان داد که تولیدناخالص داخلی ایران در طی این بازه در حدود ۱۷ درصد کاهش یافته است. دراین تحقیق تاثیرات تحریم براقتصاد به صورت کلی بیان شده است درصورتی که تاثیرات تحریم بربخش های مختلف متفاوت است. ازاین مطالب درمبحث تحریم وآثارآن درپروژه های موردنظرمقاله حاضر استفاده شده است.

– محمد صیادی ، فریدون برکشلی (۱۳۹۱)، به بررسی اثرات کوتاه مدت وبلندمدت تحریم های بین المللی نفتی بر بخش انرژی ایران پرداخته اند. همچنین نتایج بیانگر آن است که تحریم ها در دستیابی به هدف نهایی ایالات متحـده یعنـی تغییـر رفتـار  سیاسی ایران، به  دلیل پایگاه اجتمـاعی وسـیع نظـام در ایـران، حجـم  بزرگ اقتصاد ایران و کم رنگ بودن اثر تحریم به عنوان یک ابزار فشـار  در قرن بیست و یک، موفق نبوده است. از مطالب این تحقیق درمبحث تحریم حاضر استفاده شده است.

  1. مبانی نظری

۳-۱- مفهوم تحریم

تدابیر قهرآمیز اقتصادی که علیه یک یا چند کشور برای ایجاد تغییر در سیاست­های آن کشور ایجاد و اتخاذ می­شود و یا دست­کم اعلام واکنش نسبت به اتفاقاتی که در آن کشورها رخ می­دهد. بطور خلاصه، تحریم اقتصادی یک اهرم تحقق اهداف سیاسی کشورها در عرصه بین المللی است. این مسئله حتی در منشور سازمان ملل متحد نیز مطرح شده است. در ماده ۴۱، فصل هفتم این منشور آمده است که تحریم اقتصادی می­تواند در کنار سایر ابزارها مانند: ابزارهای نظامی، تحریم­های دیپلماتیک، تحریم­های ارتباطی و تحریم­های حمل­ونقل و انواع دیگر به صورت دسته جمعی برای تنبیه کشورهای هدف یا برای تغییر رفتار نامطلوبی که در آن کشورها دیده می­شود اتخاذ شود. تحریم­ها بطور کلی به ۴ دسته تجاری، مالی، مسافرتی و نظامی تقسیم می­شوند (عبدالملکی، ۱۳۹۳).

با توجه به منشا تحریم­ها می­توان گفت که کشور ایران در معرض هر سه نوع تحریم در حال و گذشته قرار داشته است. در واقع فراگیرترین نوع تحریم که کشورهای عضو سازمان ملل ملزم به رعایت آن هستند تحریم­های وضع شده توسط شورای امنیت این سازمان است.

تحریم­ها به عنوان ابزار فشار و اجبار در دستیابی به اهداف سیاست خارجی کشورها و یکی از شیوه­های وادارسازی کشورها به انجام رفتار سیاسی مورد نظر می­باشند. تحریم اغلب به عنوان جانشینی نسبت به فشار نظامی به شمار می­آید. بنابراین، تحریم راه میانه­ای بین اقدامات دیپلماتیک نسبتا آرام از یک طرف و مداخله قهرآمیز یا نظامی از طرف دیگر است.

اثرگذاری میان مدت وبلندمدت تحریم هافشاربرسرمایه گذاری خارجی وخروج شرکت های پیمانکاری بین المللی وافت تولیدنفت وگازرابه تبع آن شامل می شود.محدودیت های مالی وکاهش خریدنفت وگازازکشورباعث می شودفشاربردرآمدهای نفتی به عنوان اثرکوتاه مدت تحریم هاباشد.

۳-۲- هزینه های تحریم

هزینه های تحریم اقتصادی بسته به نوع تحریم متفاوت است چنانچه تحریم به صورت یک جانبه از سوی یک کشور انجام شود اثربخشی تحریم کمتر و به همین نسبت چنانچه از سوی چند کشور یا از سوی شورای امنیت سازمان ملل اعمال شود اثربخش تر است. همانطور که اشاره شد تحریم های همه جانبه شورای امنیت بسیار نادر است، ولی چنانچه اعمال گردد تاثیر آن بسیار جدی است در واقع نباید تحریم های یک جانبه را از نظر هزینه با تحریم های شورای امنیت مقایسه کرد.

در تحریم های یک جانبه هزینه واردات و صادرات افزایش می یابد و کالا های صادراتی قدرت رقابت خود را از دست می دهند و واردات نیز گران تر می شود و در نتیجه با مقدار معینی سرمایه کالا ی کمتری وارد کشور می شود. در صورتی که ادامه تحریم بر تخصیص منابع تاثیر منفی نهاده، در نتیجه ساختار اقتصاد آسیب خواهد دید.

در بخش مالی نیز تحریم باعث افزایش نرخ بهره و افزایش هزینه های تامین مالی میان مدت و بلندمدت می شود و نه تنها عملیات مالی دشوارتر، بلکه حتی در برخی موارد اساسا قطع می شود.

  1. روش تحقیق

این تحقیق از  نوع کاربردی است. در پژوهش حاضر دومجموعه ازفازهای پارس جنوبی (فازهای ۴و۵ وفازهای ۱۵و۱۶)دردو حالت اساسی انتخاب وبا یکدیگر مقایسه می­شوند، حالت نخست اجرای پروژه توسط شرکت خارجی و در شرایط غیر تحریمی (فازهای ۴و۵)و حالت دوم اجرای پروژه توسط پیمانکار داخلی و در شرایط تحریم(فازهای ۱۵و۱۶) است.اطلاعات وداده هاازمنابع قابل دسترسی شرکت ملی نفت ایران استخراج شده است. بازه مورد بررسی در این تحقیق سال­های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳ بوده و روش مورد استفاده روش تابع مرزی تصادفی ( [۳](SFAاست که برای تخمین مدل پانلی از آن استفاده شده است.

فرضیات تحقیق

۵-۱- فرضیه اصلی

بهای تمام شده فازهای اجراشده توسط پیمانکاران خارجی به صورت معناداری کمتر از بهای تمام شده فازهای توسعه داده شده توسط پیمانکاران داخلی است.

۵-۲- فرضیه های فرعی

الف) بهای تمام شده فازهای اجراشده توسط پیمانکاران خارجی به صورت معناداری کمتر از بهای تمام شده فازهای توسعه داده شده توسط پیمانکاران داخلی است

۵-۳- روش برآورد

درتعیین هزینه تمام شده ازروش هزینه یابی برمبنای فعالیت[۴](ABC) استفاده شده است. دراین روش هزینه تمام شده محصولات از جمع هزینه فعالیت هایی که منجر به ساخت محصول می شوند بدست می آیددرواقع این روش بر فعالیتهایی تأکید دارد که برای تولید محصولات (خدمات) باید انجام شوند و سپس هزینه فعالیت ها با توجه به میزان استفاده هر محصول از فعالیتها به محصولات تسهیم می شود.دراین راستا اطلاعات هزینه پروژه مربوطه به مراحل مختلف(۶۵ مرحله منتخب) اجرای عملیات پروژه های منتخب استخراج شده و با انجام تحلیل­های اقتصادسنجی مناسب مقایسه بین پروژه های مختلف اجرا می شود.

به عبارتی نشان داده می شود که در طی مراحل انجام پروژه های منتخب چه هزینه هایی انجام می گیردوعوامل مختلف نظیرتحریم ،داخلی یاخارجی بودن پیمانکارو…موردبررسی قرارمی گیرد. در این پژوهش از روش تابع مرزی تصادفی استفاده شده است. این روش یکی از روش های ساختاری به منظور مطالعه کارایی می باشد. این روش براساس مینیمم کردن هزینه ها پایه گذاری شده است.

 

Yij=f)Xij )+Vij+Uij                                                              فرمول(۱)

V~N(0.σv(

U~|N(0.σu(|

در رابطه فوق، i بیانگر حالت های مختلف اجرای پروژه و مجریان متفاوت پروژه و j بیانگر مراحل انجام پروژه است. همچنین، V همان جزء تصادفی (جمله اختلال) معمول در اقتصاد سنجی است که توزیع نرمال استاندارد دارد و U معرف عدم کارایی است که عموما توزیع آن نیمه نرمال در نظر گرفته می شود و تابع f(X)، تابع هزینه است.

در مطالعه حاضر و در بحث میزان تولیدگاز با تابع تولید مرزی مواجه هستیم. مدل مورد بررسی برای تولید به صورت زیر تعریف می شود:

Ln)Yij)=f)Xij) +ln)Vij)+ln)Uij(                                                                                فرمول(۲)

همچنان که بیان گردید، i بیانگر حالت­های مختلف اجرای پروژه و مجریان متفاوت پروژه است که در این مطالعه دو حالت پیمانکار داخلی و شرایط تحریم و شرکت خارجی و شرایط عدم تحریم را شامل می­گردد. همچنین،  j  بیانگر شصت و پنج مرحله ازاجرا پروژه های منتخب ، V جزء تصادفی با توزیع نرمال استاندارد و U معرف عدم کارایی با توزیع نیمه نرمال است. الگوی فوق چهار مرتبه و در بررسی کارایی پیمانکار داخلی و شرکت خارجی در چهار متغیر (مخارج سرمایه­ای، مخارج غیر سرمایه­ای، مجموع مخارج و زمان) در تحلیل مرزی تصادفی بکار گرفته می­شود.

برآورد مدل

نکته مهم در این قسمت این است که بایستی برای f(X) (تابع هزینه) مطابق الگوی نظری، فرم تبعی متداولی برای آن در نظر گرفت. اما با توجه به تغییر میزان هزینه و زمان در دامنه تغییر j  برای هر یک از حالت­های i، نمی­توان فرم متداولی را برای این تابع (به عنوان مثال کاب- داگلاس یا ترانسلوگ) عنوان کرد. برای روشن شدن این موضوع در نمودارهای زیر، لگاریتم متغیرهای مذکور مشخص شده است.

نمودار ۱٫ لگاریتم مخارج سرمایه­ای برای پیمانکار داخلی و شرکت خارجی

ماخذ: شرکت ملی نفت ایران

 

نمودار۲٫ لگاریتم مخارج غیر سرمایه­ای برای پیمانکار داخلی و شرکت خارجی

ماخذ: شرکت ملی نفت ایران

 

نمودار۳٫ لگاریتم مخارج کل برای پیمانکار داخلی و شرکت خارجی

ماخذ: شرکت ملی نفت ایران

 

نمودار ۴٫ لگاریتم زمان اجرا برای پیمانکار داخلی و شرکت خارجی

ماخذ: شرکت ملی نفت ایران

 

با توجه  به نمودارهای فوق و نیز آزمون توابع مختلف، یک تابع چند جمله­ای از درجه هفت برای f(X) در نظر گرفته شد. در حالی که درجات بالاتر قابلیت توضیح بهتری از تابع هزینه دارد، تابع هزینه مرزی، نهایتا از درجه هفت قابلیت برآورد در نرم افزار را دارا می­باشد.

پیش از برآرود مدل SFA در نرم افزار STATA، لازم است آزمون مانا بودن متغیرها انجام شود تا از واقعی بودن نتایج حاصل از رگرسیون اطمینان حاصل گردد. آزمون مانایی برای چهار متغیر مورد مطالعه، در جدول زیر مشخص شده است.

جدول  .۱نتایج آزمون ایستایی فیشر

مطابق جدول فوق نتیجه می­شود که متغیرهای مورد مطالعه مانا هستند.

 

نتایج حاصل از برآورد تابع هزینه مرزی در جداول زیر مشخص شده است:

جدول ۲:رگرسیون تابع هزینه مرزی برای مخارج سرمایه ای

 

جدول ۳: رگرسیون تابع هزینه مرزی برای مخارج غیر سرمایه ای

 

 

جدول۴: رگرسیون تابع هزینه مرزی برای کل مخارج   

جدول ۵ .رگرسیون تابع هزینه مرزی برای زمان اجرا

بر اساس نتایج بدست آمده، ازاجرای مدل عدم کارایی برای پیمانکار داخلی و شرکت خارجی در مقایسه با توابع هزینه مرزی برآورد شده به صورت زیر است:

جدول۶٫ عدم کارایی

از جدول فوق نتیجه می شود پیمانکار خارجی در تمام موارد مورد بررسی (مخارج سرمایه ای، مخارج غیرسرمایه ای، مجموع مخارج و زمان اجرا)، کاراتر از پیمانکار داخلی بوده است و بنابراین به دلیل عدم کارایی دربهای تمام شده و زمان اجرای پروژه های مورد نظر میزان برداشت و استخراج گازطبیعی در دوران تحریم به صورت معناداری کمتر از دوران قبل از اعمال تحریم های بین­المللی است.

 نتیجه­ گیری

براساس آنچه بیان شد نتایج حاصل از تجزیه وتحلیل آماری داده­ها مبیین تفاوت معنادارهزینه کل اجرای  فازهای موردنظر توسط پیمانکاران داخلی که در شرایط تحریم فعالیت داشتند با پیمانکاران خارجی است که درشرایط غیرتحریمی فعالیت داشتند. هر چند مخارج بخش کالای اجرای فاز در پیمانکاران داخلی نیز بیشتر از مخارج بخش کالا در پیمانکاران خارجی است اما این موضوع صرفا مربوط به بخش کالا نیست و در سایر بخش های اجرای فازهای موردنظر(مهندسی وساخت) نیزصدق می کند.

نتایج فوق همچنین به این معناست که بهای تمام شده گازتولیدی ازاین میدان توسط پیمانکاران و شرکتهای دولتی درشرایط تحریم های بین المللی بیشتر است و بالتبع منافع حاصل ازمصرف یا صادرات گاز نیز کمتر می­باشد. این امرباعث اتلاف بیشترمنابع کمیاب ارزی کشور می­شود و باعنایت به ماهیت مشترک بودن میدان گازی پارس جنوبی و برآورد درآمد روزانه ۱۱ میلیون دلار برای هر فاز پارس جنوبی که در سال به ۴ میلیارد دلار بالغ می‌شود مشخصا هر روز، هر ماه و هر سال تاخیر در برداشت از این میدان باعث عدم‌النفع بسیار کلانی برای کشور خواهد شد؛ چنانکه تفاوت سرعت در توسعه فازهای پارس جنوبی می‌تواند تفاوت ده‌ها میلیارد دلاری در سود و زیان برای ایران در برداشت از این میدان مشترک ایجاد کند.همچنین نیازبه تزریق گازبه میادین نفتی کشورجهت حفظ سطح تولیدوتولیدصیانتی ازمیادین نفتی نیزاهمیت استخراج گاز از میدان گازی پارس جنوبی رادوچندان می نماید.  باتوجه به این که هم اکنون بیشتر مخازن نفتی بزرگ و اصلی کشور نیمه دوم عمر خود را سپری می‌کنند  به تزریق گاز نیاز دارند. هدف از تزریق گاز به مخازن نفتی، افزایش ضریب بازیافت نفت از مخازن و ایجاد ظرفیت برای تبدیل نفت خام درجا به نفت قابل استحصال از مخازن است.

براساس برنامه تولید شرکت ملی نفت باید روزانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز به میادین قدیمی کشور تزریق شود تا شاید بتوان از این طریق تولید فعلی را حفظ کرد اما در شرایط فعلی آمارشرکت ملی نفت ایران خبر از تزریق روزانه تنها ۹۰ میلیون متر مکعب گاز به میادین نفتی درسال۱۳۹۴ می دهد. روزانه از ۲۰۰ میلیون مترمکعب گازی که باید به میادین تزریق شود ۱۱۰ میلیون متر مکعب آن تزریق نمی شود و این رقم با احتساب این استدلال که با عدم تزریق هر یک میلیون فوت مکعب گاز امکان برداشت ۱۵۰ بشکه نفت خام را از دست می دهیم، ایران روزانه امکان برداشت ۵۹۸ هزار و ۳۵۰ بشکه را از دست می دهد.براین اساس در صورت احتساب هر بشکه نفت خام ایران به نرخ ۵۰ دلار، روزانه امکان درآمدی حدود ۳۰ میلیون دلار از ایران گرفته می شود که در هر سال حدود ۱۱ میلیارد دلار خواهد بود.

البته این عدم النفع بدون محاسبه ضرر ناشی از عدم تزریق گاز به میادین نفتی و تاثیرات مخرب برداشت های غیر صیانتی است که قطعا در صورت احتساب این تاثیرات مخرب عدم النفع ایران از این محل حتی بیش از درآمد سالانه نفتی ایران خواهد بود.در شرایطی شرکت ملی نفت کمتر از ۵۰ درصد از برنامه مصوب در راستای تزریق گاز به میادین نفتی را اجرایی می کند که برداشت غیرصیانتی در میادین باعث هدر رفتن سرمایه ملی در چاه های نفت شده است.

یکی ازمحصولات تولید شده به همراه گازطبیعی ازمیدان گازی پارس جنوبی میعانات گازی است. میعانات گازی، ماده‌ای ارزشمند با ترکیبات خیلی سبک‌تر از نفت خام است که بعد از فرآورش در پالایشگاه می‌توان ۶۰ درصد آن را به بنزین تبدیل کرد. حدود ۱۵ سال است که ایران به دلیل فقدان یک پالایشگاه میعانات گازی، این ماده را با قیمتی خیلی پایین‌تر از ارزش واقعی به فروش می‌رساند.

مطابق فناوری موجود در پالایشگاه‌های کشور، به طور میانگین از هر بشکه نفت خام ایران فقط حدود ۲۵ درصد به بنزین تبدیل می‌شود. این در حالی است که در میعانات گازی به دلیل سبک بودن این ماده نسبت به نفت خام، حدود ۶۰ درصد محصول به بنزین تبدیل می‌شود. به طور دقیق‌تر در پالایشگاه ستاره خلیج فارس ۶۲ درصد از سهم فرآورده‌های پالایشی متعلق به بنزین است. بنابراین مطابق محاسبات تخصصی صنعت پالایش (نظیر کرک اسپرید) قیمت واقعی میعانات گازی باید حداقل ۲۰ درصد گران‌تر از نفت خام (ایران) باشد.

این در حالی است که این ماده گرانبها هیچگاه به اندازه ارزش واقعی خود از ایران خریداری نشده است و ایران عمدتا این ماده را ارزان‌تر از نفت خام به فروش رسانده است. برای مثال در سال ۹۴ میعانات گازی ایران مطابق آمارهای بورس، حدود ۲۳ درصد کمتر از قیمت نفت خام به فروش رفته است. علت این امر آن است که تجارت بین المللی گسترده و مشتریان متنوع در این زمینه وجود ندارد، به همین خاطر معمولا میعانات گازی روی دست ایران می‌ماند و مسئولین وزارت نفت مجبور به ارزان فروشی آن می‌شوند.

همچنین مشخص گردیدکه درشرایط تحریمی کارایی پیمانکاران داخلی به صورت معناداری کمترازپیمانکاران خارجی است. وجود تحریم های بین المللی باعث می شودکالاها وتجهیزات اساسی مورد نیازاجرای این پروژه ها، که عمدتادراختیارچند سازنده معدود است تامین نشود یا در صورت تامین باچندین واسطه به محل اجرای پروژه برسدکه این خودعلاوه برافزایش زمان اجرای پروژه های مرتبط باعث افزایش هزینه اجرانیزمی شود. علاوه براین مشکلات انتقال وپرداخت پول به فروشنده تجهیزات به دلیل تحریم های بانکی نیزازعوامل بسیارکلیدی است که به نوبه خودباعث افزایش زمان وهزینه پروژه می شود.  تأمین برخی از کالاها و تجهیزات نیز با توجه به خاص بودن آنها و اینکه فقط در انحصار بعضی کشورهای محدود هستند امکان پذیر نیست.

نتایج نشان می دهدکه پیمانکاران داخلی علاوه برانجام مهندسی،کالاواجرای پروژه (هزینه های سرمایه ای)  باهزینه وبهای تمام شده بیشتردربخش هزینه های غیرسرمایه ای ازجمله مدیریت،نیروی انسانی،هزینه های تشکیلاتی و…نیزدچارکارایی پائین هستند و این درحالی است که این عوامل ارتباط چندانی باتحریم های بین المللی علیه کشورندارد.

۸- پیشنهادات و توصیه‌های سیاستی

بر اساس مطالب گذشته، صرف این‌که پیمانکاران و شرکت‌های داخلی بتوانند از این میدان گاز تولید کنند کفایت نمی‌کند بلکه لازم است تدابیری اتخاذ گردد که زمان و هزینه استخراج این گاز به حداقل برسد تا بتوان با توجه به درآمدزایی کلان و تأثیر مهمی که منابع حاصل از این میدان بر تولید ناخالص ملی دارد، بیشترین و بهینه‌ترین منفعت را کسب کرد. بدین منظور پیشنهادات ذیل ارائه می‌گردد:

۸-۱- قوانین و مقررات

– تدوین و تصویب قوانین مناسب و تسهیل کننده در اجرای پروژه‌های چنین میادین هیدروکربوری مشترک و سایر میادین مشابه.

– تدوین و تصویب قوانین لازم و مناسب جهت رویارویی با شرایط تحریمی.

– وضع و اصلاح قوانین منطقه ویژه اقتصادی درجهت تسهیل واردات تجهیزات مربوط به پروژه‌ها.

– وضع و اصلاح قوانین درجهت به کارگیری استفاده صحیح از منابع صندوق توسعه ملی در این پروژه‌ها.

– تدوین و اصلاح قوانین و مقررات نظارتی موجود به نحوی که در راستای کمک هر چه بیشتر به اجرای میادین مشترک و استراتژیک هیدروکربوری باشد.

۸-۲- دولت

– برنامه‌ریزی کارشناسی، جامع و اصولی جهت توسعه این میادین با اولویت تولید صیانتی از مخازن.

– پرهیز از بروکراسی زائد در اجرای قراردادهای مربوط به این میادین.

– تربیت نیروهای متخصص و مجرب جهت مدیریت و نظارت بر روند اجرای پروژه‌های مربوطه.

– برنامه‌ریزی دقیق و جامع در سرمایه‌گذاری و تقویت ساخت داخل تجهیزات کلیدی در اجرای چنین پروژه‌هایی.

– سرمایه‌گذاری در کسب و انتقال دانش فنی و مدیریتی لازم در اجرای چنین پروژه‌هایی.

– جذب سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی.

– داشتن سیستم مالی دقیق و مبتنی بر عملکرد در اجرا.

– ایجاد سیستم پاسخگویی در برابر عملکرد.

– ایجاد انگیزه لازم از طریق رابطه بین عملکرد و مزایای دریافتی توسط دست‌اندرکاران پروژه‌های مرتبط.

– انجام مهندسی معکوس تجهیزات وارداتی مورد نیازدر راستای برنامه‌ریزی جهت تولید این تجهیزات در داخل.

– به دست آوردن تکنولوژی از طریق همکاری کردن دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها با صنعت.

۸-۳- پیمانکاران وشرکتهای داخلی

– ایجاد ساختار استاندارد و مناسب جهت اجرای چنین مگاپروژه‌های با اهمیتی.

– جذب، آموزش و به کارگیری نیروهای متخصص و توانمند در اجرا و مدیریت پروژه‌ها.

– برنامه‌ریزی و اهتمام جدی درکسب و انتقال دانش فنی و مدیریتی لازم از پیمانکاران و شرکت‌های بین‌المللی مجرب در زمینه‌های مرتبط.

– تعیین تکلیف و خصوصی‌سازی واقعی بسیاری از شرکت‌ها و پیمانکارانی که به اصطلاح خصوصی هستند و عمدتاً نیز اجرای چنین پروژه‌های با اهمیتی را بر عهده دارند اما در عمل تمامی قوانین دست و پا گیر دولتی بر آنان حاکم است.

– تقویت بنیه مالی و حضور در بازار سرمایه و بازار پولی جهت تأمین منابع مالی لازم در اجرای مگاپروژه‌های استراتژیک.

اگرچه بر اساس تحقیق صورت گرفته در این پژوهش هزینه تمام شده اجرای فازهای منتخب پارس جنوبی توسط پیمانکاران داخلی بیشتر از پیمانکاران خارجی است و از کارایی پائین‌تری برخوردارند اما ذکر این نکته ضروری است که میدان گازی پارس جنوبی میدانی مشترک است که همسایه ایران در حال برداشت گاز از آن می‌باشد. بنابراین حضور پیمانکارن داخلی لازم و ضروری است لیکن بر اساس پیشنهادات و توصیه‌های شرح داده شده، این پیمانکاران می‌بایست تقویت و قوانین مربوطه موجود نیز اصلاح و یا قوانین جدید تدوین گردند.

 

  1. منابع
  • آجیلی، هادی؛ مبینی کشه، زهرا (۱۳۹۲)، “تحریم نفتی ایران (با تاکید بر تحریم نفتی اتحادیه اروپا ۲۰۱۲)”، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین­الملل، شماره ۱۵، صص ۱۲۹-۹۹٫
  • “احتمال تحریم و پیامدهای آن برای ایران”، مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۳۸۵٫
  • اطاعت، جواد؛ نصرتی، رضا (۱۳۹۰)، “نفت، ژئواکونومیک و امنیت ملی ایران”، فصلنامه فضای جغرافیایی، شماره ۳۶، ۱۰۲-۶۵٫
  • خداداد، سحر؛ عسکر، مهشید (۱۳۸۰)، کلیات حمل و نقل دریایی کالا، تهران: انتشارات پژواک فرهنگ.
  • زهرایی، مصطفی (۱۳۸۹)، “تحریم علیه جمهوری اسلامی ایران: جایگزین جنگ یا مولفه اصلی مهار”، فصلنامه روابط خارجی، شماره ۴، صص ۷۸-۴۷٫
  • خدمتی،بهبود (۱۳۸۸)،”طرح توسعه فازهای ۹ و ۱۰ پارس جنوبی”، نشریه فنی و تخصص اکتشافات و تولید، شماره ۵۹٫
  • خشایش, الهام و هاجر مصطفایی، ۱۳۹۲، “بررسی آثار تحریم های اقتصادی بر دو صنعت نفت و گاز در ایران”، کنفرانس بین المللی اقتصاد در شرایط تحریم، بابلسر، شرکت پژوهشی طرود شمال،
  • درخشان نو،مسعود.(۱۳۹۰).امنیت انرژی وتحولات آینده بازارهای نفت وگاز. فصلنامه راهبرد.مرکزتحقیقات استراتژیک.( ۶۴): ۱۸۸-۱۵۹ .
  • درخشان نو،مسعود.(۱۳۸۱)”.منافع ملی وسیاستهای بهره برداری ازمنابع نفت وگاز.مجلس وپژوهش”.( ۳۴):۶۵-۱۳٫
  • ضیائی بیگدلی م.، غلامی .ا.وطهماسبی بلداجی ف.(۱۳۹۲). “بررسی اثر تحریم‌های اقتصادی بر تجارت ایران: کاربردی از مدل جاذبه”. فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی( ۴۸):۱۱۹-۱۰۹٫
  • عبدالملکی، حجت­اله، ” اقتصاد مقاومتی: درآمدی بر مبانی،سیاست ها و برنامه عمل” جلد اول، تهران: انتشارات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق.
  • غفاری آشتیانی، پیمان؛ ظفری، امین و آل مجتبی، زهرا (۱۳۹۳)، “تغییرات رفتار مصرف­کننده در پی تحریم اقتصادی”، فصلنامه مدیریت بازاریابی، شماره ۲۴، صص ۱۷-۱٫
  • “مروری فشرده بر تحریم اقتصادی ایران توسط آمریکا”، مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۷٫

 

  • Daniel,P.(2011).Considering framework of oil contracts and past challenges. NewYork.
  • Jav,p.(2011).Finance of energy project and limited of banking capital.Washengton. University of Washington.
  • Gharehgozli, O. (2017). An estimation of the economic cost of recent sanctions on Iran using the synthetic control method. Economics Letters.
  • Global Gas Flaring Reduction (2004).“Flared Gas Utilization Strategy; Opportunities for Small-Scale Uses of Gas. The World Bank: 1-129.
  • Eqbali. A.(2010), “Iran unconcerned by US gasoline sanctions,” Platts Oilgram  Price Report.
  • Carter  Barry  E.  (۱۹۸۸)  .International  Economic  Sanction  :Mproving  the
  • haphazard U .S . Legal Regime .’ Cambridge : Cambridge University Press.
  • Bidgoli,f.(2011), “Sanctions Against Iran: Trends and Emerging Risks”, Sustainalytics’ Iran Compliance Service.

 

 

قاسم بولو[۱]

تورج جهان آرا[۲]

 

[۱] استادیاردانشکده حسابداری ومدیریت دانشگاه علامه طبا طبائیTjahanara@yahoo.com

[۲] دانشجوی دکتری اقتصادانرژی دانشگاه علامه طباطبائیTjahanara@yahoo.com

[۳]. Stochastic Frontier Analysis

[۴]. Activity Based Costing

[۵]– ln(U)

[۶]– U

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *