بخش خصوصی و ضرورت سـرمایه گذاری در پتروپالایشگاه ها
مهر ۳, ۱۳۹۸
نگاهی به توافقات مهم ۶ کشور همسایه در حوزه توسعه نفت و گاز هدف درآمد بیشتر از منابع هیدروکربنی سرزمینی
مهر ۲۷, ۱۳۹۸

IPC ایرانی در مقابل API آمریکایی

IPC ایرانی در مقابل API آمریکایی

به مناسبت ۱۴ اکتبر (۲۲ مهرماه) روز جهانی استاندارد

 

بهرام خواجه احمدی کارشناس ارشد کنترل کمیت و کیفیت نفت خام وزارت نفت
اندیشه تشکیل سازمان بین‌المللی استاندارد در چهاردهم اکتبر در سال ۱۹۴۶ بین رؤسای بیست  و پنج کشور در لندن شکل گرفت و مقر این سازمان در ژنو تشکیل شد. مجمع عمومی سازمان بین‌المللی استاندارد در سال ۱۹۶۱ مقرر داشت که از سال ۱۹۷۰، چهاردهم اکتبر به نام روز جهانی استاندارد تعیین و نامگذاری شود. این امر با استقبال سازمان ملل مواجه شد تا اهمیت و ارزش فراوان استاندارد برای جهانیان آشکار گردد. دستیابی به کیفیت مطلوب در تولید یک فرآورده یا خدمت در صنایع مختلف و مؤسسات گوناگون نیازمند شناخت و به کارگیری استانداردهای تدوین شده درباره آن فعالیت است.
در خصوص تبیین مفهوم و مبانی استاندارد از جانب صاحب‌نظران و اساتید قلمرو مدیریت بخصوص اندیشمندان حوزه مدیریت صنعت و تکنولوژی، از زوایای مختلف تعاریف گوناگون و مشابهی ارایه گردیده که همگی گویا و موید این مطلب است که استاندارد به عنوان راهی میانبر و کاتالیزوری در فرآیند ایجاد نظم، ساماندهی و شاهرگ حیاتی کیفیت تولید و مطلوبیت صنعتی و ارتقاء تراز رفاه اجتماعی به شمار می رود؛ همه این تعاریف و تحلیل ها مکمل همدیگر بوده که در ذیل به پاره ای از آنها اشاره شده است:
• از دیدگاه علمی«استاندارد کردن» به معنای ایجاد نظم در رشته ای از فعالیت های عمومی و یا تخصصی است که بتواند صرفه جویی اقتصادی، حفظ سلامتی و ایمنی عمومی، انجام صحیح محاسبات فنی، یکنواختی و هماهنگ‌سازی، گسترش مبادلات بازرگانی، تسهیل ارتباطات و گردش صحیح اطلاعات و توسعه را به دنبال داشته باشد. این نظم به صورت قانون، قاعده، معیار و اصل توسط گروهی از افراد ذینفع و علاقمند، تدوین و تحت عنوان ملاکی به نام استاندارد عرضه می شود.
• «استاندارد» عبارت است از نظمی مبتنی بر نتایج ثابت علوم، فنون و تجارب بشری، که بصورت قواعد، مقررات و نظام‌هایی به منظور ایجاد هماهنگی و وحدت رویه، افزایش میزان تفاهم، تسهیل ارتباطات، توسعه صنعت، صرفه‌جویی در اقتصاد ملی، حفظ سلامت و ایمنی عمومی، گسترش مبادلات بازرگانی داخلی و خارجی و … به کار می‌رود.
در کشورمان نیز برای اولین بار با تصویب قانون اوزان و مقیاس ها در سال ۱۳۰۴ شمسی، تشکیلات سازمانی که بعداً به مؤسسه مستقل استاندارد و تحقیقات صنعتی کشور تغییر شکل داد، پایه‌ریزی شد. در سالهای ۱۳۲۴ و ۱۳۳۲به لحاظ اهمیت یافتن نظارت بر ویـژگی‌ها و کیفیت کالاهای صادراتی و وارداتی هسته های تکامل یافته در موسسه مزبور به صورت یک اداره در وزارت بازرگانی وقت شکل گرفت. در سال ۱۳۳۹ با تصویب قانون «تاسیس مؤسسه استاندارد ایران» مسئولیت ها و چارچوب های مستقل در قالب هدف‌های ملی تعیین و موسسه به صورت ساختاری مستقل شروع به فعالیت کرد. عضویت مؤسسه فوق الذکر
در سازمان بین‌المللی استاندارد ISO در سال ۱۳۴۳ تحقق یافت و به تدریج با عضویت در بیش از ۱۰۶ کمیته فنی اصلی و فرعی و با عضویت فعال و به عنوان عضو ناظر در ۱۴۰ کمیته فنی اصلی و فرعی و پذیرش مسئولیت دبیرخانه کمیته های فنی ۱۳۴ISO/TCI و ISO/TC217 و ISO/TC91، فعالیتهای آن، توسعه یافته است. بالاخره در سال ۱۳۴۴ عبارت «تحقیقات صنعتی» نیز به نام «موسسه استاندارد» افزوده شد و عملا « اداره استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران» جان و پا گرفت و در چندسال اخیر بدلیل ضرورت فراگیر بودن دستورالعملها در کلیه سازمانها و الزامات اجرایی فرا وزارتی، به صورت سازمانی مقتدر و مستقل تحت عنوان سازمان ملی استاندارد زیر نظر معاونت اجرایی ریاست جمهوری فعالیتی چشمگیر و معنادار ارایه
می نماید.
مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران، علاوه بر عضویت در ISO هم اکنون در کمیته بین المللی الکترونیک TEC، سازمان بین‌المللی اندازه‌شناسی قانونی OIML، عهدنامه متر راجع به دفتر بین المللی اوزان و مقیاس ها BIMP، انجمن جهانی سازمان های تحقیقات صنعتی و تکنولوژی WAITRO، کدکس غذایی و مجمع جهانی تأیید صلاحیت IAF نیز عضویت دارد.
اما از آنجا که اقتصاد ایران سخت متکی به صدور نفت خام بوده و حکایت مردم ایران و نفت، حکایت آب و ماهی است، متاسفانه راجع به استانداردهای نفتی و احکام صنعتی آن چه در صنایع بالا دستی یا پایین دستی نفت اقدامی به صورت مدون و منسجم به شیوه مستقل انجام نشده تا آنکه وزارت نفت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی دست به اقدامی ستودنی نهاد و آن ایجاد استاندارد نفت ایران تحت عنوان
IPC(IRANIAN PETROLEUM STANDARD)
است که در این مقاله حتی الامکان به آن ارج نهاده و این نهاد نوپا و گرانسنگ را تشریح نموده ایم.
اگرچه IPS بسیار نو پا به نظر می رسد و با توجه به عمر آن – و مسایلی که باعث عقب نگهداشتن کشورهای جهان سوم شده – قابل رقابت با استانداردهای بین المللی همچون API و ASTMوIP نمی باشد، اما خواهد توانست با به کارگیری پژوهشگران مجرب و استفاده از روشهای رهگشا- و نه کلیشه ای- نسبت به سایر استانداردهای جهانی قدمهای موثرتری برداشته و در عرصه فنی- اقتصادی نفت و انرژی حرف های بسیار برای گفتن داشته باشد.

استانداردها
یکی از مباحث اساسی و کلیدی که در واقع، ستون فقرات آزمایش های مربوط به نفت بوده شناخت استاندارد ها می باشد .چون هر آزمایش دارای یک دستورالعمل و نحوه کنترل و شرایط لازم است که استاندارد های معتبر بین المللی در موارد گوناگون، نکات ضروری و پایه ای را بیان داشته اند. استانداردهای مشهور نفتی عبارتند از:
۱:API American Petroleum Institute
انستیتو (انجمن) نفت امریکا
۲: ASTM American Society For Testing And Materials
انجمن (سازمان) تست ومواد امریکا
۳: IP Institute of Petroleum
انجمن نفت (وابسته به انگلستان)
۴: IPS Iranian Petroleum Standard
استاندارد صنایع نفت ایران
۵:ANSI American National Standard Institute 1
انجمن ملی استاندارد آمریکا
۶: ASME American Society of Mechanical Engineers
انجمن مهندسین مکانیک آمریکا
۷:ISO International Standard Organization
سازمان بین المللی (جهانی) استاندارد
۸: AWS= American Welding Society
انجمن جوشکاری آمریکا
۹:U.O.P Universal Oil Products Company

البته استاندارد‌های متفاوت دیگری هم وجود دارد که در اینجا ضرورتی به ذکر آنها نیست.
ISO استاندارد بین المللی می باشد که در شاخه های مختلف از جمله مدیریت و مستندسازی اسناد اداری، فنی و مهندسی، شرایط آلودگی حاصل از نفت و گاز، محیط زیست- بهداشت صنعتی و ایمنی در محیط نفت و گاز و شاخه های مختلف دیگر صنایع غیر از نفت دستور العمل صادر نموده و می بایست همه صنایع که تابع این استاندارد جهانی می باشند نکات و فرامین این استانداردها را رعایت نمایند.
استاندارد AWS مربوط به جوشکاری و آلیاژ ها و انواع الکترودهای لازم برای عملیات جوش و اتصالات فلزی می باشد. با توجه به اینکه در صنایع نفت و گاز اتصالات فلزی به خصوص جوش از اهمیت بسزایی
برخوردار است، دستور العمل این موسسه بسیار حائز اهمیت است.
———————————————————————————————————————————————————–
لازم به توضیح است استاندارد ANSI و ASME بیشتر مربوط به فلزات و Structure نفتی از قبیل جنس لوله‌های نفتی، جنس مخازن نفتی و اکثر مخازن موجود (خواه حاوی نفت یا هر سیال دیگر) vessel ها، کشتی ها و بطور خلاصه مربوط به مکانیک جامدات می باشد.
———————————————————————————————————————————————————–

اما در آزمایش‌های کیفی مواد نفتی سه استاندارد API و IP و ASTM استاندارد‌های اساسی می‌باشند که آنها را بصورت کامل تر معرفی می‌نماییم. استانداردهای دیگری هم تحت عنوان NACE وجود دارد که راجع به مسایل خوردگی ناشی از مواد نفتی و فرآورده های پتروشیمی دستورالعمل‌های بسیار ارزنده ای دارد چرا که خوردگی از معضلات مهم صنعت نفت و گاز می باشد و هزینه‌های مستقیم و غیر‌مستقیم آن مبالغ بسیار هنگفتی را بر هر صنعت و بالتبع بر اقتصاد هر کشور تحمیل می‌نماید. در استانداردNACE شیوه‌های مختلف مبارزه با خوردگی با استفاده ازپوشش‌ها و رنگها و … ارائه گردیده است.

استاندارد API
این استاندارد توسط انجمن نفت آمریکا (American Petroleum Institute) ارائه گردیده است. این انجمن در مارس ۱۹۱۹ میلادی در کلمبیای امریکا تاسیس شد و بر تمام فعالیت های مرتبط با صنایع نفت و گاز در این کشور نظارت دارد. در سال ۱۹۹۰ میلادی حدود ۲۰۰ شرکت نفتی و ۴۵۰۰ نفر عضو این انجمن بوده اند؛
انجمن مزبور به طور هفتگی آمار فعالیت‌های صنایع نفت امریکا را منتشر می‌کند. ضمنا از سال ۱۹۹۳ سالانه دو بار کتاب آمار صنایع نفت این کشور را نیز به چاپ می رساند. این انجمن در زمینه انجام خدمات و لوازم مورد استفاده در صنایع نفت و تامین بودجه لازم هم فعالیت می نماید. دفتر انجمن مذکور هم اکنون در واشنگتن مستقر است.
اکثریت کشور‌های مصرف کننده و صادر کننده نفت بنا به دلایل مختلف که از حوصله این مقاله خارج است، به خصوص جهت هماهنگی و تطبیق با بازارهای جهانی از این استاندارد تبعیت می نمایند.
این مؤسسه برای کلیه مشخصات نفتی اعم از: dansiteh، dansiteh نسبی، نحوه اندازه گیری نمک، اندازه گیری آب، سولفور، مرکاپتان، H2S و فلزات موجود در نفت و کلیه تجهیزات مورد استفاده در این صنعت دستورالعمل صادر نموده است. برای هر کدام از مشخصات نفتی و فرآورده های نفت استانداردAPI یک کد مشخص نموده است که برای مراجعه به آن Reference مطابق کد به سراغ آن می‌رویم. این کد در واقع آدرس سوژه (case) مورد نظر در دایره‌المعارف عظیمAPI می‌باشد.

* در مقالات و ادبیات و متون مربوط به نفت چند واژه مشابه هم وجود دارد که همگی دارای پیشوند یا پسوند API می‌باشند.
۱ـ معروفترین این واژه «انجمن نفت امریکا (American Petroleum Institute) می‌باشدکه در بالا به آن اشاره شد.
۲ـ مقیاس سبکی و سنگینی نفت هم توسط این انجمن بر حسب API بیان می شود در واقع این API نوعی شاخص استخراج شده از دانسیته است که در شرایط
(STP ( P= l atm & T=60 F
اندازه گیری می شود و رابطه آن با دانسیته مخصوص (specific gravity) به شرح زیر است:

  =API

۳ـ سومین واژه شرکت نفت «API » وابسته به کشور ایتالیا می باشد که تحت عنوان (API SPA (Anonims petroil Italiana نامیده می‌شود.
این شرکت نفتی API SPA که بنام « اپی» مشهور است در سال ۱۹۳۳ میلادی در ایتالیا تاسیس شد و مالک یک پالایشگاه با ظرفیت روزانه ۸۰ هزار بشکه در روز در شهر( فالکونارا) واقع در دریای آدریاتیک است . شرکت نفت «اپی» در فروش روغن موتور و فراورده های نفتی در ایتالیا فعالیت دارد .پایانه نفتی شرکتAPI .SPA قادر به پذیرش نفت کش های غول پیکر(ULCC)است.
۴ـ چهارمین واژه که پیشوند API دارد عبارت است از: API – Regions (سازمان نفت برای مناطق دفاعی)
Petroleum Administration For Defense Districts
منظور از API region (سازمان نفت برای مناطق دفاعی) می باشد. این سازمان هنگام بروز جنگ و مواقع بحرانی مسئولیت تامین مواد نفتی مورد نیاز ارتش امریکا را بر عهده دارد. این سازمان مناطق نفتی ایالات متحده امریکا را از نظر دفاعی به پنج منطقه تقسیم نموده است که عبارتست از : ۱ـ سواحل شرقیEastern Seaboard   -۲مناطق Southern )   ـ۳- غرب میانه (Mid-West)  ـ   ۴- کوه های راکی Rocky Mountainsـ  ۵ – غرب دور (Far West).

استاندارد
 IP (  Institute of Petroleum )
این انجمن در نوامبر ۱۹۱۳ میلادی تاسیس شد و تحت عنوان «انجمن نفت بریتانیا» مشهور است. اهم اهداف آن ارتقاء و تشویق و ایجاد هماهنگی لازم در انجام مطالعات علمی بر روی نفت خام و فرآورده های نفتی است. انجمن نفت بریتانیا دارای ۳ نوع عضویت، دانشجویی،وابسته و عضویت حقیقی یا حقوقی می باشد.
این انجمن نشریه ای ماهانه به نام Petroleum Review منتشر می کند.
مسؤلیت استاندارد کردن آزمایش های مرتبط با صنعت نفت از وظایف این انجمن است که به صورت دستورالعمل‌هایی منتشر می‌شود. به همان میزان (اندکی کمتر) که استاندارد API امریکایی در مورد آزمایش های نفتی و اندازه‌گیری دستورالعمل صادر نموده، استاندارد انگلیسیIP هم دستورالعمل دارد که در اکثر موارد با هم مشابهت دارند به جز موارد نادر آن هم در جزئیات، ولی اساس و مبنای آزمایش‌ها یکی می باشد. استانداردIP هم برای هر سوژه کد یا آدرس دارد که جهت مطالعه در مورد سوژه‌ای خاص با همان کد یا آدرس می توان به آن مراجعه و مطلب مورد نظر را بررسی نمود.

استاندارد
(ASTM(American Society for Testing & Materials

انجمن امریکایی برای آزمایش و سنجش مواد یا به اختصار «ASTM» آزمایش‌هایی را که باید بر روی مواد نفتی و هم چنین لوازم و ادوات مورد نیاز در صنایع انجام شود، به صورت استاندارد در می آورد و دستورالعمل‌ها را در بـرخی موارد با انجمـن نفت انگلستان(IP) مشترکاً در کتابچه‌هایی منتشر می‌کند.
معمولا تمام آزمایش‌هایی که در صنایع نفت و گاز و پتروشیمی جهان انجام می شود باید با روش تعیین شده توسط یک یا هر دو انجمن مزبور منطبق باشد. در مؤسسه نامبرده کمیته ای به نام کمیته دی (D-committee) مسئولیت استاندارد کردن آزمایش‌های مختلف را به عهده دارد. این کمیته به نوبه خود از گروه‌های کوچک‌تری تشکیل شده است. در این گروه‌ها نمایندگان شرکت‌های بزرگ نفتی و خریداران مواد نفتی نیز حضور دارند.
استاندارد ASTM به خاطر پوشش دادن طیف وسیعی از مواد و آزمایش‌ها به چند گروه تقسیم می شود که پس از ذکر استاندارد ASTM معمولا با یکی از حروفA, B , C , D برخورد میکنیم که هر کدام از این حروف مواد مخصوصی را تحت پوشش قرار می‌دهد. حرف D در مورد نفت خام است. به عنوان مثال در مورد تقطیر نفت خام در آزمایشگاه جهت تعیین میزان آب آن استاندارد ASTM به فرم زیر است: Designation ASTM D 4006-81

استاندارد IPS
استاندارد IPS مخصوص صنایع نفت در ایران

می باشد و مخفف عبارت Iranian Petroleum Standard است. در صنایع نفت ایران سابقه تدوین استاندارد به سالهای قبل از ۱۳۵۰ برمی‌گردد. در این سال‌ها اولین مجموعه استاندارد های مهندسی و کالا (Material & Equipment Standards & codes – MESC) برای پالایشگاه نفت آبادان و مناطق نفت‌خیز جنوب که فعالیت‌های صنعت نفت در آنجا متمرکز بود، تدوین گردید. با گسترش صنایع نفت و پیدایش صنایع گاز و پتروشیمی، مدیریت های مهندسی و ساختار شرکت ملی نفت، شرکت ملی گاز و شرکت ملی صنایع پتروشیمی هر کدام به طور جداگانه اقدام به تدوین استاندارد‌هایی در زمینه مهندسی و کالا نمودند. به دلیل عدم هماهنگی در این استانداردها نیاز به یک مجموعه استاندارد هماهنگ و منسجم و مدون برای فعالیت های یکسان در صنایع نفت، گاز، پترو شیمی و پالایش احساس می شد. از سال ۱۳۶۹ وزارت نفت با توجه به توانمندی‌های صنایع داخلی کشور و پیشرفت های علمی و فنی جهانی و با استفاده از تجارب کارشناسان خود نسبت به تهیه و تدوین استانداردهایی مختص به صنایع نفت، گاز و پتروشیمی تحت عنوان «استاندارد های صنایع نفت ایران با علامت اختصاری IPS اقدام نمود.
استاندارد های مذکور در ۱۲ رشته تخصصی و هر رشته در چهار گرایش مهندسی، عملیات اجرایی، بازرسی‌های ادواری و کالا تدوین گردیده است. علاوه بر متون استانداردها، نقشه‌های استاندارد نیز در هفت رشته تخصصی تهیه گردیده است. لازم به ذکر است که استاندارد صنایع نفت ایران IPS دستورالعمل ها و نقشه‌های استاندارد خود را در ۳۷۷ عنوان استاندارد و ۱۸۵ نقشه استاندارد تنظیم نموده که در کتابچه ها و دیسک های فشرده ارائه شده است.
در حال حاضر معاونت مهندسی و فناوری وزارت نفت و امور تحقیقات و استانداردها، علاوه بر تدوین استاندارد جدید، کار به روز‌نمودن و نگهداری متون و نقشه‌های استاندارد را عهده دار بوده و سعی می نماید تا هماهنگ و همگام با پیشرفت‌های علمی و تکنولوژی جهانی این مهم را به انجام بر ساند. به عنوان مثال راجع به مبحث اندازه گیری سیالات نفتی استاندارد IPS با مشخصات زیر دستورالعمل صادر کرده است:
IPS – C- IN -240 Construction Standard for Measurement of Liquid Hydro carbons Custody Transfer
چون این مبحث بیشتر با بخش ابزار‌دقیق (Instrument) ارتباط دارد، بحث اندازه گیری در قسمت ابزار‌دقیق آمده و مفهوم عبارت بالا بشرح زیر است:
IPS استاندارد نفت ایران
C بخش عملیات اجرایی (Construction)
IN ابزار دقیق (Instrument)
۲۴۰ کد مربوط به اندازه گیری سیالات نفتی

سایر استاندارد ها
همانطور که اشاره شد غیر از استانداردهایIPS ،ASTM ،IP،API که درباره آنها صحبت شد، استانداردهایی دیگر مربوط به صنایع و به خصوص وابسته به صنعت نفت و گاز وجود دارد از قبیل ASME ،ANSI ،ISO ، NACE،AWS ،۲UOP و … که اگر بخواهیم هر کدام را جداگانه معرفی نماییم به مجالی دیگر نیاز است و لذا به همان چند استاندارد مشهور بسنده کرده و جهت شناخت این استاندارد ها به مراجع و منابع معرفی شده می توان مراجعه نمود.
از آنجا که مبنای تبادلات اقتصادی و درآمد ارزی ناشی از بازار نفت، محاسبات حجم و وزن نفت خام و فرآورده های نفتی در چارچوب استانداردهای معتبر
بین المللی می باشد، مباحث کنترل کمی و کیفی نقل و انتقالات مواد نفتی اعم از صادرات و مبادلات حامل‌های انرژی از اهمیتی مضاعف و استراتژیک برخوردار است؛ مقوله صادرات و تحویل نفت خام و مشتقات نفتی به دست مشتریان و پالایشگاه‌ها و نهایتا مصرف کنندگان به عنوان حساس‌ترین و آخرین حلقه تکمیلی زنجیره نفتی (اکتشاف- حفاری- استخراج – فرآورش- ارسال به مخازن جهت ذخیره سازی و تفکیک فازی- امتزاج- اندازه گیری- تحویل به خریداران در اسکله‌ها و پایانه‌های شناور و ثابت نفتی) به شمار می‌رود و در صورت مخدوش بودن این حلقه عملیاتی سایر مراحل پیشین عقیم مانده و فاقد مطلوبیت لازم خواهد بود. لذا استانداردهای مربوط به حوزه اندازه گیری و سنجش مشخصات کمی و کیفی از مهم‌ترین و اثرگذارترین بخش‌های استانداردهای نفتی قلمداد می‌گردد.
————————————————————————————————————————————————————————
۲- UOP استاندارد امریکایی- اروپایی است که مبحث ارزیابی و اندازه گیری پارامترهای کمی و کیفیت‌سنجی نفت خام و اغلب فرآورده‌های نفتی را مورد مطالعه، تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *