آیا مصدق از عواقب ملی شدن نفت و تحریم ها آگاه بود؟

تداوم تولید و عرضه پایدار آنتى سپتیک از سوی شرکت ملی صنایع پتروشیمی
اسفند ۱۳, ۱۳۹۸
دغدغه های استفاده از محصول ساخت بار اوّل
اسفند ۲۰, ۱۳۹۸

آیا مصدق از عواقب ملی شدن نفت و تحریم ها آگاه بود؟

 

یادداشت مهمان

نویسنده: دکتر مسعود فروزنده

اغلب رهبران و سیاستمداران نمی توانند نتایج تصمیم خود را پیش بینی کنند. اغلب آنان تصور می کنند بهترین تصمیم را اخذ کرده اند. شناخت کافی از صحنه و دیگر بازیگران را دست کم می گیرند و مناسبات بین سیاست و اقتصاد را به درستی درک نمی کنند.
این نوشته گزارشی است از پیش بینی دکتر مصدق برای فروش نفت در فردای«ملی شدن صنعت نفت ایران» که نه تنها محقّق نشد بلکه تحریم نفتی اقتصاد ایران و بالطبع سیاست داخلی را با مشکل مواجه ساخت. با این وجود مصدق را ستایش کردند و از آن زمانه اسطوره ساختند.
تصمیم به ملی شدن صنعت نفت ایران در سال۱۳۲۹ شمسی تصمیمی خلق الساعه و لحظه ای نبود. روند مجادله ها و گفتگوها درباره مفاد امتیاز دارسی از همان سال های نخست در عصر قاجار بین دولت و شرکت نفت انگلیس- پرشیا (بعدها انگلیس- ایران خوانده شد) بی نتیجه ادامه داشت.
تلاش قوام السلطنه در سال ۱۳۰۱ شمسی برای دعوت از شرکت¬های آمریکایی به منظور محدود ساختن نفوذ انگلیسی ها مؤثر واقع نشد. رضا شاه در آذر۱۳۱۱ شمسی امتیاز نفت دارسی را در بخاری انداخت و سوزاند. لیک بعد از مشاهده خطرهای همه جانبه از سوی انگلیس تن به مذاکره و قرارداد جدید داد و امتیازهایی به دست آورد.
پس از پایان جنگ جهانی دوم، این بار قراردادی که رضا شاه توشیح کرده بود محل اختلاف شد. چند دور مذاکره صورت گرفت و قرارداد «گس- گلشائیان» به امضای دولت ایران و شرکت نفت انگلیس-ایران رسید. مجلس پانزدهم زیر بار تصویب آن نرفت و به مجلس شانزدهم کشانده شد.
همه وقایع تند ایران در زمانه مجلس شانزدهم روی داد که جبهه ملّی از آن سر برآورد و دکتر مصدق را پیشوای خود معرفی کرد. در این زمان بود که سپهبد رزم آرا به نخست وزیری رسید. از امتیاز دارسی پنجاه سال گذشته بود و ملّت ایران در آن روزها احساس حقارت می کرد.
مصدق در مقام نماینده مجلس و رییس کمیسیون نفت به ملی شدن صنعت نفت ایمان داشت و رزم آرا در مقام نخست وزیر، مذاکره مستقیم با انگلیسی ها را مفید و عملی می دانست. یکی به انقلاب و دیگری به معامله چشم داشت. در واقع از نظر تاریخی از درون طرح نافرجام گس- گلشائیان این دو پدیده ظهور کردند.
سرانجام رزم آرا در۱۲ اسفند۱۳۲۹ به جلسه ۳۴ کمیسیون مخصوص نفت مجلس رفت تا نتیجه تحقیقات خود را بازگوید و مانع ملّی شدن نفت شود. مصدق که رییس کمییسیون بود به کسی اجازه قطع سخنان او را نداد. رزم آرا چند روز پیش از این در جلسه دولت فریاد برآورده بود اینان می خواهند نفت را ملّی کنند نمی دانند شرکت های خارجی از آنان نفت نخواهند خرید.
رزم آرا اطلاعات جامعی در حوزه های فنّی، حقوقی، اقتصادی و سیاسی به اعضاء کمیسیون نفت ارائه داد و گفت:«چون شرکت نفت جنوب محصولات خود را تقریباً منحصراً به صاحبان سهام خود و یا شرکت های فرعی که در کشورهای مختلف ایجاد کرده است می فروشد نمی توان انتظار مشتری های حاضر و آماده ای در دنیا داشت تا وقتی مقدمات آن حاضر نشده باشد خسارات جبران ناپذیری پیش خواهد آورد»
همچنین از ماده۲۱ قرارداد۱۹۳۳ گفت و ادامه داد که « ملّی شدن نفت مستلزم خلع ید از کمپانی است که ناقض امتیازنامه نفت است و طبعاً به عکس العمل کمپانی منجر خواهد شد، بدین جهت مصلحت کشور در آن است که علاوه بر جنبه های فنی و مالی و اقتصادی نکته سیاسی مزبور مورد توجه قرار گیرد.»
رزم آرا سپس در یک نطق رادیویی خطاب به مردم تمامی خطرات ملّی شدن را هشدار داد. نطق او بسیاری از عاشقان ملّی شدن را رنجاند. طرح ترورش عملیاتی شد. او به دست فداییان اسلام در۱۶ اسفند ترور شد.

حال به مواضع دکتر مصدق می پردازیم تا ببینیم آگاهی او از شرایط سیاسی جهان و احتمال وقوع تحریم پس از ملی شدن نفت ایران چگونه بود؟
مصدق درهمان روز۱۶ اسفند که رزم آرا ترور شد در جلسه۳۶ کمیسیون مخصوص نفت به این چالش کلیدی که رزم آرا مطرح کرده بود پاسخ داد و با ارقام و اعداد اعلام کرد درآمد نفتی ایران از فروش نفت در صورت ملّی شدن نفت ایران نه تنها کاهش بلکه افزایش خواهد یافت.او گفت:« ملّت ایران مطمئن است که نه تنها فروش این مقدار نفت با توجه به نیازمندی دنیا برای او مقدور است بلکه می-تواند در همان سال اول ملّی شدن صنعت نفت، بیش از اینها به دنیا بفروشد و میزان عواید خود را بالا ببرد.ملّت ایران حاضر است برای تشویق شرکت ها و تراست های نفتی برای خرید نفت ایران بین یک تا دو لیره تخفیف داده و به این ترتیب با فروش نفت بیشتر، عواید ارزی برای خود تأمین کند. ملّت ایران یقین دارد که پس از ملّی شدن صنعت نفت طولی نخواهد کشید که خواهد توانست استخراج خود را به میزان فعلی رسانده و از این راه سالیانه حداقل ۱۶۰ میلیون لیره یعنی چهار برابر عواید امسال بدست آورد.»
سخنان دکتر مصدق آرامش دهنده و اطمینان بخش بود. خیلی ها او را پیشوا خطاب می کردند.
بنا براین هشت روز بعد از ترور رزم آرا لایحه ملی شدن صنعت نفت ایران در۲۴ اسفند در مجلس شورای ملی و ۲۹ اسفند در مجلس سنا تصویب شد. دولت علا به دلیل ناتوانی خیلی زود استعفا داد و ۷ اردیبهشت مجلس، رای تمایل به نخست وزیری مصدق داد و زمامداری کشور به او سپرده شد.
تنش بین ایران و انگلستان سر گرفت. دولت آمریکا برای حل اختلاف اعلام آمادگی کرد. همچنین دولت کارگری انگلستان پس از به رسمیت شناختن ملی شدن صنعت نفت ایران اقدام به اعزام نماینده ویژه کرد و با ورود «اوریل هریمن» نماینده آمریکا به تهران در ۲۳ تیر گفتگوها آغاز شد. مصدق اصرار داشت انگلیس فقط در مقام خریدار قرار گیرد که به مخالفت آن دولت انجامید.


چندی نپایید مذاکرات به بن بست رسید و کار به تهدید و تندی رسید. تحریم نفت ایران از ۱۳ شهریور آغاز شد. همزمان دولت مصدق با شرکت های آمریکایی و اروپایی مذاکره به عمل آورد تا نفت ایران را خریداری کنند. با فشار دولت انگلیس، همه خریداران عقب کشیدند. تحریم از نیمه دوم ۱۳۳۰ اثر کرد و تولید نفت ایران از سی میلیون تن سالانه به حدود دو میلیون تن رسید. فشار اقتصادی دولت مصدق را مجبور به انتشار اوراق قرضه و تشویق صادرات کرد. تحریم ها و سیاست های تخریبی انگلستان به واسطه جاسوسان و هوادارانش، عکس العمل دولت مصدق را در پی داشت. دولت در بهمن ماه، کنسولگری های آن کشور را بست. روابط دیپلماتیک پایان یافت. نفت ایران تحریم شد و به فروش نرسید.
شور و اشتیاق مبارزه با انگلستان و به خاک مالیدن پوزه عامل حقارت آنچنان همه را مجذوب خود کرد که بسیاری از مردم و اهل قلم چشم بر عواقب و نتایج اقتصادی و برخی اشتباهات بستند و عصر مصدق را عصر جادویی تاریخ معاصر ایران نام نهادند.

نویسنده و پژوهشگر و مدرس دانشگاه-مؤلف کتاب تاریخ نفت ایران(از۱۲۸۰تا۱۳۹۲)

شماره ۴۳ ماهنامه چشم انداز نفت

1 دیدگاه

  1. میرهادی گفت:

    بسیار عالی بود من مصدق را دوست دارم ولی برخی اقدامانش که برای مبارزه با استعمار بود موجب شد ایران تحریم شود ما تاوان استقلال خواهی دادیم البته میشد در حیت مذاکرات به یک نتیجه نسبتا منصفانه برسیم که هیاهوی احزاب تند رو نگذاشت محقق شود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *